ورزش درمانی برنامهای متشکل از حرکات اصلاحی و فعالیتهای بدنی است که با توجه به شرایط بیمار و به منظور تحقق اهداف درمانی خاص طراحی و تجویز میشود. ورزش درمانی با هدف بازیابی عملکرد نرمال اسکلتی ـ عضلانی یا کاهش دردی انجام میشود که بیمار در بالا یا پایین محل آسیبدیدگی ناشی از بیماری یا سانحه احساس میکند. حرکت درمانی برای رسیدن به اهداف خود از تکنیکهایی همچون بازآموزی عصبی، آموزش شیوه صحیح راه رفتن و حرکات اصلاحی بهره میگیرد. ورزش درمانی ماهیتی فشرده و مبتنی بر تکرار دارد، باید برای آن وقت بگذارید و به انجام آن متعهد باشید تا نوروپلاستیسیتی یا انعطافپذیری مغز را تحریک کنید. ورزش درمانی توسط متخصصینی ارائه میشود که در زمینه علم ورزش، فیزیولوژی ورزشی یا دیگر رشتههای مشابه آموزش دیدهاند.
بیمارانی که در برنامۀ ورزش درمانی شرکت میکنند از مزایایی همچون افزایش عملکرد حسی یا حرکتی، افزایش استقلال، کاهش نیاز به دارو، کمتر شدن ویزیتها و ارتقاء سلامت عمومی بهره میبرند.
انواع روش های ورزش درمانی
ورزشهای آبی
استفاده از محیط استخر یا دیگر محیطهای آبی برای ورزش درمانی و انجام حرکات اصلاحی، یکی از روشهایی است که متخصصین و بیماران میتوانند از آن بهره ببرند. این رویکرد به محیط انجام حرکات مربوط میشود و محیط آبی فرصتهای بینظیری را از نظر دما، مقاومت، سرعت و موقعیت بدن در اختیار میگذارد که در هیچ محیط دیگری در این حد وجود ندارد.
تمرینهای قلبی ـ تنفسی
تمرینهای ایروبیک دستگاههای قلبی و تنفسی از مزایای فراوانی برخوردار است که از مهمترین آنها میتوان به بهبود اکسیژنرسانی تمام بافتهای زیستی، افزایش استقامت، بهبود کیفیت خواب، کنترل وزن، افزایش اعتماد به نفس بیمار و کاهش اجتناب و ترس اشاره کرد. تمامی این مزایا به نوبۀ خود به تسریع و تسهیل دوران نقاهت بیماری که دچار ناتوانی و کاهش عملکردهای جسمی است، کمک میکند.
سبک تمرینهای قلبی ـ تنفسی باید با توجه به وضعیت خاص هر بیمار تعیین شود و دقت شود که قرار گرفتن در چه موقعیتهایی موجب بروز یا تشدید علائم میشود:
- بیمارانی که علائمشان هنگام نشستن بیشتر میشود: این گروه از بیماران برای ورزش ایروبیک نباید از دوچرخه استفاده کنند. اما ورزش کردن با استفاده از ابزارهای تمرینی ایروبیک ایستاده مانند دستگاههای اسکی فضایی و یا تردمیل مشکلی را برایشان به وجود نمیآورد. همچنین چون خاصیت شناوری آب به تسکین درد کمک میکند، شنا نیز برای این بیماران مفید است.
- بیمارانی که علائمشان هنگام ایستادن یا راه رفتن بیشتر میشود: استفاده از دوچرخه ایستاده یا نشسته گزینۀ مناسبی برای انجام ورزش ایروبیک است.
- بیمارانی که علائمشان هنگام انجام تمرینهای تحمل وزن در حالتهای ایستاده، نشسته یا در حال راه رفتن بیشتر میشود: شنا بهترین گزینه برای این بیماران به شمار میآید.
تمرینهای عضلات مرکزی
تمرینهای عضلات مرکزی به روش درمانی پرطرفداری برای بیماران دچار اختلالهای ستون فقرات تبدیل شده است. در واقع انجام این تمرینها متداولترین روشی است که در توانبخشی بعد از جراحی ستون فقرات به کار برده میشود.
تمرینهای عضلات مرکزی رویکردی است که برای بازیابی تونوس عضلانی و توالی صحیح عضلات کوچک قرار گرفته در عمق بالاتنه و کف لگن مورد استفاده قرار میگیرد. ستون فقرات در اثر انجام دادن این تمرینها پایدارتر و محکمتر میشود و ارتباط آن با دستها و پاها تقویت میشود. در نتیجه شالودۀ مستحکمی شکل میگیرد که عضلات بزرگتر بالاتنه و دستها و پاها میتوانند از آن برای حرکت دادن بدن استفاده کنند. مطالعات نشان میدهد که علائم گروهی از بیماران دچار ناپایداری ستون فقرات با انجام دادن تمرینهای عضلات مرکزی در حد معنادار و قابل اندازهگیری کاهش و عملکردشان بهبود یافته است.
برنامۀ تمرینی عضلات مرکزی با فرآیند تشخیص دقیق ناپایداری ستون فقرات و یافتن ارتباط میان این اختلال و علائم موجود شروع میشود. متخصصین ورزش درمانی بعد از تشخیص قطعی عارضه، روش استفاده از تکنیکهای مختلف را به بیمار آموزش میدهند تا به این ترتیب عضلات کف لگن و بالاتنهاش فعال شود. مهارت بیماران به تدریج افزایش مییابد و یاد میگیرند که از عضلات پایدار کننده مناسب در بهترین زمان ممکن استفاده کنند تا به این ترتیب الگوهای حرکتی کارآمدی برقرار گردد و توالی عضلانی صحیح تسهیل شود. هدف نهایی این است که بیمار الگوهای توالی صحیح و فعالسازی عضلات مرکزی را هنگام فعالیتهای عملکردی عادی حفظ کند؛ البته گاهی اوقات چالش سختتری حین انجام حرکات ورزشی برای بیماران در نظر گرفته میشود.
بازآموزی عصبی ـ عضلانی و تمرینهای حرکتی
تمرینهای حرکتی و بازآموزی عصبی به تمرینهای عضلات مرکزی مربوط میشود. این رویکردها برای بیماران دچار علائم درگیر کنندۀ ستون فقرات یا برای بیمارانی که سعی میکنند با ورزش درمانی از عود یک عارضه جلوگیری کنند، مفید است. برای موفقیت در این تکنیکها، بیمار باید ارتباط بین عضلات پایدار کننده و به حرکت درآورنده، توالی صحیح و الگوهای حرکتی زیست مکانیکی بهینه را حین انجام دادن وظایف روزمره، وظایف شغلی و حرکات اصلاحی متوجه شود.
حرکات در این رویکردها به سادهترین اجزای تشکیل دهندۀ خود تجزیه میشوند تا الگوهای حرکتی مفاصل به صورت جداگانه به دست بیاید. این الگوها از طریق پایدارسازی عضلات و تنفس و همترازی صحیح در موقعیتهای بدون تحمل وزن با کمک دستی یا مکانیکی به حالت ایدهآل درمیآید. پس از آن که بیمار در انجام الگوهای حرکتی تکمفصلی مهارت یافت و حین انجام حرکات دچار علائم ناراحت کننده نشد، حرکات پیچیدهتر میشود و یک یا چند مورد از موارد زیر در برنامۀ تمرینی بیمار گنجانده میشود:
- حرکت چندمفصلی
- حرکت غیرخطی (دورانی یا قطری)
- موقعیتهای تحمل وزن
- چالشهای حس عمقی: بستن چشمها، انجام حرکات بر روی سطوح ناپایدار و …
- افزایش تدریجی مقاومت
- انجام حرکات در مدت زمانها و سرعتهای متغیر
تکنیکها، ابزار و دستگاههایی را که برای بازآموزی عصبی ـ عضلانی و تمرینهای حرکتی به کار برده میشود، میتوان به شکل زیر طبقهبندی کرد:
- آموزش نفر به نفر
- مدلسازی حرکت و تکلیف
- راهنمای لمسی
- تیپینگ و بستن بریس
- تجسم
- وسایل کمکی دیداری ـ شنیداری
- بیوفیدبک فشاری
- نوار مغز (EMG)
- محیطهای کمک آموزشی مانند پیلاتس یا جیروتونیک
- تخته تعادل
- دمبل
فعالسازی مجدد، شامل رفتاردرمانی شناختی و نظارت بیومتریک
بسیاری از بیمارانی که از علائم درگیر کنندۀ ستون فقرات رنج میبرند، به سرعت به لحاظ سیستمی (مقاومت در برابر خستگی) و موضعی (تحلیل رفتن عضلات در اثر استفاده نکردن) خسته میشوند. این تغییرات پیآمد استراحت طولانی مدت است. به علاوه فعالیت نداشتن بدن کاهش اعتماد به نفس، کاهش عزت نفس، برداشت نامناسب از تصویر بدن، اختلالات خواب، تغییر اشتها، احساس ترس و … را نیز در پی دارد.
فعالسازی مجدد فرآیند تحریک ذهنی و جسمی است که بیماران طی آن شروع به انجام دادن فعالیتهای بدنی روزمره با استفاده از مکانیک صحیح بدن میکنند؛ شدت فعالیتها نیز به مرور افزایش داده میشود. همانطور که بیمار روند بهبود را طی میکند، تمرینهای فعالسازی مجدد را نیز با پیشرفت گام به گام انجام میدهد تا در اثر این تلاشها، اعتماد به نفس و مقاومت در برابر خستگی بالاتر و عضلات قویتر پیدا کند. بیماران باید بتوانند این تمرینها را به راحتی انجام دهند و مدتی بعد از اتمام تمرینها دچار درد عضلانی نشوند.
موفقیتهای کوچک و کنترل شده به تدریج به فعالسازی مجدد منجر میشود، به نحوی که بیماران میتوانند دوباره فعالیتهای معمول روزمره، وظایف شغلی و تفریحات مورد علاقهشان را انجام دهند. از همه مهمتر، بیمار متوجه توانایی نامحدود بدنش میشود و میبیند که میتواند در سطوح بالا بدون روبهرو شدن با علائم دردناک یا وخیم شدن مشکل ستون فقراتش فعالیت داشته باشد. بیماران طی این فرآیند حیاتی و مهم به بهبودی کامل دست مییابند.
راهبردهای فعالسازی مجدد شامل راهنمایی و آموزش تحت نظر متخصص میشود. به علاوه بیماران میتوانند دستگاههای نظارت از راه دور را دور مچ دست، مچ پا یا کمرشان ببندند یا به لباسشان وصل کنند. این دستگاهها زیستسنجیهای مختلفی مانند تعداد گامها، مصرف کالری، ضربان قلب و الگوهای خواب را ثبت میکنند. سپس این دادهها جمعآوری میشود تا بازخورد ارزشمندی در خصوص میزان فعالیت بیمار در طول روز و کیفیت استراحتش در طول شب به دست بیاید. به این ترتیب پزشک به شناخت بهتری از روند پیشرفت و تحمل بیمار در برابر فعالیت میرسد.
تمرینهای تقویتی
بسیاری از بیماران دچار نقصهای عملکردی و علائم ستون فقرات، به دو دلیل با مشکل ضعیف شدن عضلات خاص یا گروههای عضلانی مواجه میشوند:
- آسیبهای عصبی ناشی از تحت فشار قرار گرفتن ریشههای اعصاب یا نخاع
- استفاده نکردن از عضلات و تحلیل رفتن عضلات در پی دوره نقاهت و استراحت طولانی مدت
ضعیف بودن عضلات یکی از دلایل ابتلا به اختلالهای ستون فقرات است. چنانچه فشاری که حین فعالیتهای روزمره به ستون فقرات وارد میشود، فراتر از ظرفیت قدرتی آن باشد، ستون فقرات دچار مشکل میشود.
پیش از شروع کردن تمرینهای تقویتی باید تحمیل بار اضافه به عضلات مد نظر قرار بگیرد. عضلات باید طی چند جلسه تا حد نهایی تواناییشان تحت فشار قرار بگیرند تا در نهایت قویتر شوند. این فرآیند نیاز به ماهها تلاش دارد. اکثر فواید یک برنامۀ تقویتی در مراحل اولیه، به یادگیری و انطباق عصبی ـ عضلانی مربوط میشود. یادگیری و انطباق عصبی ـ عضلانی به بهبود کارآیی و اقتصاد حرکتی منجر میشود که به نوبۀ خود، توانایی تحمل بار عضلات را به سرعت افزایش میدهد. هرچند این تغییرات اولیه هیجان انگیز و دلگرم کننده است، اما لزوماً جزء ویژگیهای تقویت کنندۀ رشد عضلانی به شمار نمیآید.
تمرینهای تقویتی، در قالب بخشی از رویکرد توانبخشی برای بازیابی قدرت عضلانی به کار برده میشود و از طریق رفع مشکلات عصبی یا معکوس کردن تغییرات ناشی از تحلیل رفتن یا استفاده نکردن از عضلات این هدف را محقق میسازد. به علاوه چنانچه پزشک پیش از عود بیماری متوجه نقصی در ستون فقرات شود یا به وجود چنین نقصی مشکوک شود، تمرینهای تقویتی به عنوان ابزاری برای تسکین علائم عود کنندۀ ستون فقرات تجویز میشود.
برنامۀ تمرینهای تقویتی را میتوان تحت نظارت متخصص ورزش درمانی، مربی ورزشی، مربی خصوصی یا به صورت خودآموز انجام داد. مطالعات نشان داده است که تقویت عمومی برای بهبود اختلالهای ستون فقرات مفید است. به علاوه تمرینهای تقویتی هدفمندی که متناسب با شرایط بیمار طراحی میشود، برای درمان بعضی عارضهها و نقصها مفیدتر و موثرتر از تمرینهای تقویتی عمومی است.
تمرینهای تقویتی معمولاً 2 ـ 5 روز در هفته انجام میشود. این برنامه بسته به شرایط بیمار از تعدادی الگوهای حرکتی تشکیل میشود که در 2 ـ 4 ست 8 ـ 20 مرتبهای انجام میشوند. سنگینی وزنهها، شدت تمرینها، حجم و مدت زمان تمرینها را میتوان به دلخواه و برای رسیدن به نتایج مورد نظر تنظیم کرد.
در برنامۀ تقویتی عضلات از تجهیزات مختلفی مانند دمبل و هالتر، دستگاههای ورزشی، توپهای پزشکی و طنابهای کشی استفاده میشود.
تمرینهای کششی
کاهش انعطافپذیری گروههای عضلانی و ناحیههای خاصی از بدن ممکن است منجر به بروز علائم درگیر کنندۀ ستون فقرات شود. دلیل و اثر این رابطه هنوز کاملاً مشخص نشده است، بااین حال بهبود انعطافپذیری بافتهای عضلانی، تاندون و مولفههای بافت پیوندی در برخی بیماران به بهبود و کاهش ناحیههای کانونی تنش و استرس منجر میشود.
تمرینهای کششی را میتوان به عنوان بخشی از یک رویکرد چندوجهی در نظر گرفت. تکنیکهای مختلفی در تمرینهای کششی به کار برده میشود که از آن جمله میتوان به راهبردهای استاتیک، منفعل، تحمیل بار کم و مدت زمان طولانی که توسط درمانگر انجام میشود و تاکتیکهای انقباض ـ استراحتی اشاره کرد که پذیرش کشش عضلات را افزایش میدهد. حرکات کششی به تدریج پیشرفتهتر میشوند تا در نهایت به تکنیکهای پرتابی افزایش طول عضله تبدیل شوند که قبل از ورزش انجام میشوند.
