ستون فقرات از تعداد زیادی بخشهای استخوانی به نام مهره تشکیل شده است. طناب نخاعی شامل دستهای از اعصاب است که برای انجام حرکت و ایجاد حس، پیام را بین مغز و دیگر اعضای بدن منتقل میکند و از کانالی در مرکز مهرهها میگذرد. آسیبدیدگی حاد ستون فقرات در اثر حوادثی ایجاد میشود که باعث پارگی جزئی یا کامل طناب نخاعی میشود. آسیبدیدگی طناب نخاعی عامل اصلی از کار افتادگیهای دائمی یا مرگ در کودکان و بزرگسالان است.
چه عاملی باعث ایجاد آسیبدیدگی حاد ستون فقرات میشود؟
آسیبدیدگی حاد ستون فقرات زمانی ایجاد میشود که قسمتی از ستون فقرات یا گردن خم شده یا تحت فشار قرار میگیرد. عوامل ایجاد این آسیبدیدگیها عبارتند از :
- افتادن از ارتفاع
- تصادفات وسایل نقلیه (اتومبیل، موتورسیکلت و تصادف با عابر پیاده)
- آسیبدیدگی ناشی از انجام حرکات ورزشی
- آسیبهای ناشی از شیرجه زدن و غواصی
- آسیبدیدگی در اثر استفاده از ترامپولین (تشک پرش)
- عمل خشونتآمیز (جراحت ناشی از گلوله یا چاقو)
- عفونتهایی که باعث ایجاد آبسه در طناب نخاعی میشوند
- آسیبدیدگی در زمان تولد که معمولاً به طناب نخاعی در قسمت گردن آسیب وارد میکند.
علائم آسیبدیدگی حاد ستون فقرات
علائم آسیبدیدگی حاد طناب نخاعی متنوع هستند و بسته به محل آسیبدیدگی، نشانهها و شدت آنها متفاوت است. محل آسیبدیدگی در طناب نخاعی مشخص میکند که کدام بخش از بدن آسیب دیده است و همچنین شدت علائم را تعیین میکند. بلافاصله پس از آسیبدیدگی، ممکن است ستون فقرات در حالت شوک قرار داشته باشد. این شرایط میتواند منجر به فقدان یا کاهش حس، کاهش حرکت عضلانی و ضعف رفلکسها شود. پس از کاهش ورم، بسته به محل آسیبدیدگی، ممکن است علائم دیگری نیز ظاهر شود.
به طور کلی هرچه آسیبدیدگی در قسمتهای بالاتر طناب نخاعی ایجاد شده باشد، علائم شدیدتر خواهند بود. برای مثال آسیبدیدگی گردن در قسمت مهرههای اول و دوم در ستون فقرات (C1،C2)، یا مهرههای گردنی میانی (C3،C4 و C5) بر عضلات تنفسی و توانایی نفس کشیدن اثر میگذارد. آسیبدیدگی در قسمتهای پایینتر در مهرههای کمری امکان دارد بر اعصاب و عضلات مرتبط با کنترل مثانه، روده، پاها و عملکرد جنسی اثر بگذارد.
شایعترین علائم آسیبدیدگی شدید ستون فقرات عبارتند از :
- ضعف عضلانی
- از دست دادن حرکت ارادی عضلانی در سینه، دستها و یا پاها
- مشکلات تنفسی
- کاهش حس در سینه، دستها یا پاها
- کاهش عملکرد روده و مثانه
چه کسانی بیشتر در معرض آسیبدیدگی ستون فقرات هستند؟
برخی از افراد بیش از سایرین در معرض آسیبدیدگی ستون فقرات هستند. میانگین سنی آسیبدیدگی در طول چند دهه گذشته افزایش پیدا کرده است و در حال حاضر 42 سال میباشد. آسیبدیدگی طناب نخاعی بیشتر در مردان مشاهده میشود. سفیدپوستان آمریکای غیر لاتین بیش از سایر گروههای قومی دیگر در معرض این نوع آسیبدیدگی هستند.
نحوه تشخیص آسیبدیدگی ستون فقرات
آسیبدیدگی ستون فقرات از جمله موارد فوریت پزشکی است. هر زمان که احتمال آسیبدیدگی ستون مهره وجود داشته باشد، بایستی فوراً ارزیابی پزشکی صورت بگیرد.
امکان دارد در ابتدا اثرات آسیبدیدگی ستون فقرات واضح و مشخص نباشند. در نتیجه به ارزیابی و آزمایشات کامل پزشکی نیاز است. تشخیص آسیبدیدگی ستون فقرات با معاینه بدنی و آزمایش آغاز میشود. پزشک در مورد سابقه پزشکی و نحوه ایجاد آسیبدیدگی از بیمار سؤالاتی میپرسد. ممکن است آسیبدیدگی نخاعی باعث ایجاد مشکلات عصبی مداوم شود که نیاز به ارزیابیهای بیشتری داشته باشد. در بعضی از مواقع برای تثبیت طناب نخاعی پس از آسیبدیدگی به جراحی نیاز میباشد.
آزمایشهای تشخیصی شامل موارد زیر میباشند :
- آزمایش خون
- تصویربرداری با اشعه ایکس . این آزمایش از پرتوهای انرژی الکترومغناطیسی برای ایجاد تصاویر از بافتهای داخلی، استخوانها و اندامهای بدن استفاده میکند.
- اسکن توموگرافی رایانهای (سی تی اسکن) . این آزمایش از اشعه ایکس و فنآوری رایانهای برای ایجاد تصاویر دقیق از بدن استفاده میکند. سی تی اسکن تصاویر همه بخشهای بدن از جمله استخوانها، عضلات، چربی و اندامها را نشان میدهد. جزئیات و دقت سی تی اسکن از تصویربرداری با اشعه ایکس بیشتر است.
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی (ام آر آی). این آزمایش از آهنرباهای بزرگ، امواج رادیویی و رایانه برای ایجاد تصاویر دقیق از اندامها و ساختار درون بدن استفاده میکند.
نحوه درمان آسیبدیدگی ستون فقرات
در صورتی که ستون فقرات آسیب ببیند، نیاز به ارزیابی فوری توسط پزشک در محل حادثه وجود دارد. پس از آسیبدیدگی، به منظور جلوگیری از حرکت، سر و گردن فرد ثابت نگه داشته میشوند. با این حال، به دلیل ترس و وضعیت استرس آور افراد در یک حادثه تصادف، این کار ممکن است دشوار باشد. در هر صورت، اولین اقدام باید مراجعه به یک پزشک متخصص باشد تا بررسیهای لازم انجام شود و تصمیمگیری درباره مراقبتهای بیشتر صورت گیرد.
درمان آسیبدیدگی نخاعی بر اساس موارد زیر انجام میشود:
- سن، وضعیت کلی سلامتی و سابقه پزشکی
- شدت آسیبدیدگی
- نوع آسیبدیدگی
- نحوه واکنش بیمار به درمان
- دوره زمانی آسیبدیدگی
- نظر و درخواست شخص بیمار
در حال حاضر هیچ راهی برای ترمیم آسیب نخاعی وجود ندارد. محققین در حال بررسی روشهایی برای بازسازی طناب نخاعی هستند. شدت آسیبدیدگی ستون فقرات و محل آن تعیین میکند که آیا آسیبدیدگی خفیف، شدید و یا مرگبار میباشد.
در برخی از مواقع از جراحی برای ارزیابی طناب نخاعی آسیبدیده، تثبیت شکستگی ستون فقرات، برداشتن فشار از ناحیه آسیبدیده و درمان هرگونه آسیب ناشی از تصادف استفاده میشود. درمان آسیب نخاعی شامل موارد زیر میباشد:
- مراقبت و ارزیابی پزشکی در بخش مراقبتهای ویژه (ICU)
- مصرف داروهایی مانند کورتیکواستروئیدها (جهت کاهش ورم در طناب نخاعی)
- دستگاه تنفس مصنوعی جهت کمک به تنفس بیمار
- استفاده از سوند ادراری. سوند لولهای است که درون مثانه قرار میگیرد و ادرار را از مثانه به یک کیسه منتقل میکند.
- لوله تغذیه (از راه سوراخ بینی به سمت معده و یا مستقیماً از راه شکم در معده قرار داده میشود تا مواد مغذی و کالری بدن بیمار را تأمین کند)
بهبود آسیبدیدگی ستون فقرات نیاز به بستری شدن و توانبخشی طولانیمدت دارد. تیم درمانی شامل پرستارها و متخصصین فیزیوتراپی برای کنترل درد و نظارت بر عملکرد قلب، فشار خون، درجه حرارت بدن، وضعیت تغذیه، عملکرد مثانه و روده و کنترل اسپاستیسیتی (انقباض مکرر و خودبهخودی عضله) با یکدیگر همکاری میکنند.
آیا آسیبدیدگی ستون فقرات قابل پیشگیری است؟
راه ویژهای برای پیشگیری از این آسیبدیدگی وجود ندارد ولی به کمک روشهای زیر میتوانید خطر آسیبدیدگی را کاهش دهید:
- هنگام مصرف الکل یا مواد مخدر رانندگی نکنید
- همیشه هنگام رانندگی کمر ایمنی را ببندید.
- جهت جلوگیری از افتادن از ارتفاع، اقدامات احتیاطی لازم را به عمل آورید.
- از خالی بودن اسلحه گرم اطمینان حاصل کنید و آن را روی حالت ضامن قرار دهید.
- هنگام رانندگی با موتورسیکلت یا انجام فعالیتهای ورزشی پربرخورد (دوچرخه سواری، اسکی، هاکی، فوتبال) از کلاه ایمنی استفاده کنید.
ادامه فعالیتهای روزانه با وجود آسیبدیدگی ستون فقرات
برای بهبود آسیبدیدگی ستون فقرات، عموماً نیاز به توانبخشی طولانیمدت وجود دارد. یک جزء مهم از توانبخشی، فیزیوتراپی است. متخصص فیزیوتراپی به بیمار کمک میکند تا از تحلیل و انقباض عضلانی جلوگیری کند. از طرفی، بیمار از طریق کاردرمانی شغلی (OT) یاد میگیرد که با وجود محدودیتهای جسمی، بتواند به فعالیتهای روزانه خود ادامه دهد. این دو روش همراه با سایر مراقبتها و درمانهای لازم، بهبود و بازگشت به فعالیتهای روزمره را تسهیل میکنند.
آسیبدیدگی نخاعی ناشی از حوادث هم برای بیمار و هم برای خانواده او دشوار هست. تیمِ درمانی پس از توانبخشی نحوه مراقبت از فرد آسیبدیده را به خانواده بیمار میآموزند.
جهت نظارت بر روند بهبودی، بیمار نیاز به ارزیابی مداوم پزشکی و انجام آزمایش پس از توانبخشی دارد. تمرکز بیمار بر افزایش توانایی جهت انجام فعالیتهای روزمره در منزل و در جامعه اهمیت زیادی دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
با توجه به شدت آسیبدیدگی امکان دارد اختلال عملکرد در برخی از بیماران بهبود پیدا کند؛ ولی ممکن است آسیبدیدگی در برخی دیگر از بیماران تا مدت زمان طولانی وجود داشته باشد. در مورد زمان مراجعه حتماً با پزشک مشورت نمایید.
در صورت تشدید علائم مانند ضعف، بیحسی یا تغییر حس در بدن و یا تغییر در کنترل مثانه و روده حتماً باید به پزشک مراجعه شود.
امکان دارد در افرادی که در اثر آسیبدیدگی حاد ستون فقرات دارای علائم شدید طولانیمدت هستند، عوارض دیگری نیز ایجاد شوند. در صورت وجود موارد زیر بایستی به پزشک مراجعه کرد :
- زخم یا عفونتهای پوستی
- دشواری در تنفس
- تب، سرفه یا دیگر علائم عفونت
- سردرد شدید
- ادرار نامنظم، اسهال یا یبوست شدید
- گرفتگی شدید عضلات
- افزایش درد
