فتق دیسک کمر زمانی اتفاق میافتد که غضروفهای ضربهگیر (دیسکهای) بین استخوانهای ستون فقرات پاره شوند و محتویات ژلهای آنها از درون دیسک خارج شود. غالباً به اشتباه به فتق دیسک کمر، لغزش دیسک نیز گفته میشود که میتواند به دلیل آسیبدیدگی ناگهانی یا وارد آمدن فشار مزمن به ستون فقرات اتفاق بیفتد. در غالب اوقات برای درمان فتق دیسک کمر نیازی به انجام عمل جراحی نیست و این عارضه با انجام اقدامات فیزیوتراپی بهبود مییابد. متخصص فیزیوتراپی برنامه درمانی فردی را برای کمک به افراد مبتلا به فتق دیسک کمر به منظور بازیابی تواناییهای حرکتی طبیعی، کاهش درد و بازگشت به فعالیتهای روزانه طراحی میکند.
فتق دیسک کمر چیست؟
ستون فقرات از 33 مهره که روی هم قرار گرفتهاند تشکیل شده است. بین هر دو مهره، یک غضروف ضربهگیر به نام “دیسک بین مهرهای” قرار دارد. دیسک را مانند یک دونات ژلهای تصور کنید:
- قسمت خارجی دونات، مادهای لاستیکی است (آنولوس فیبروزوس)
- ماده ژلهای که سوراخ وسط دونات را پر میکند (نوکلئوس پالپوسوس)
در افرادی که سن آنها کمتر از 30 سال است، دیسک نرم، انعطافپذیر و ضربهگیری است که به خوبی کار میکنند. با افزایش سن، دیسک انعطافپذیری خود را از دست میدهد. اگر فشاری به ستون فقرات وارد شود، لایه خارجی دیسک پاره شده و ماده ژلهای به بیرون از این پارگی نشت پیدا میکند. این نشت یا بیرونزدگی ماده ژلهای، فتق دیسک نامیده میشود. در موارد حاد، نوکلئوس پالپوسوس بیرون زده به بیرون از ستون فقرات نشت میکند.
فتق دیسک ممکن است به دلیل آسیبدیدگیهای ناگهانی و یا به مرور زمان و به کندی اتفاق بیفتد.
- یک آسیبدیدگی ناگهانی زمانی اتفاق میافتد که فرد جسمی را به روش اشتباه بلند کند. این کار باعث کشیدگی ستون فقرات و پارگی ناگهانی قسمت خارجی دیسک میشود.
- آسیبدیدگیهای تدریجی نیز به دلیل نشستن یا ایستادن به روشهای غلط ایجاد میشوند. نشستن و ایستاندنهای اشتباه در بلند مدت پس از گذشته هفته و سالها به تدریج باعث کشیدگی یا پارگی قسمت خارجی دیسک میشوند.
قسمت پایین کمر بیش از سایر نقاط دچار فتق دیسک کمر میشوند. فتق دیسک ممکن است در ناحیه گردن نیز رخ دهد.
علائم دیسک کمر
نوع و محل بروز علائم به محل و جهت دیسک کمر و میزان فشاری که بر عصبهای اطراف آنها وارد میشود بستگی دارد.
فتق دیسک کمر ممکن است اصلاً باعث بروز درد نشود همچنین ممکن است علائم زیر نیز به دلیل ابتلا به فتق دیسک کمر ایجاد شوند:
- درد در گردن، کمر، قسمت پایین کمر، بازوها یا پاها
- ناتوانی در خم کردن و چرخاندن گردن یا کمر
- بیحسی یا احساس گزگز در گردن، شانهها، بازوها، دستان، لگن، پاها یا ساق پاها
- ضعف در بازوها یا پاها
- لنگیدن در هنگام راه رفتن
- افزایش درد در هنگام سرفه کردن، عطسه کردن، نشستن یا برداشتن اجسام
- ناتوانی در صاف ایستادن، خشک شدن در یک وضعیت مانند خم شدن به جلو یا طرفین
- ناتوانی در بلند شدن از روی صندلی
- ناتوانی در ثابت ماندن در یک وضعیت برای مدتی طولانی مانند نشستن یا ایستادن به دلیل ابتلا به درد
- دردی که در هنگام صبح تشدید میشود.
در افرادی که بیش از 50 سال دارند، ممکن است ماده ژلهای (نواحی هستهای) درون دیسکهایشان خشک شده و از انعطافپذیری خود بیافتد. این پدیده به عنوان تحلیل دیسک شناخته میشود و میتواند منجر به کاهش احتمال نشت کردن یا فتق دیسک شود.
با این حال، این تحلیل دیسک به تنهایی نمیتواند عامل اصلی در بروز درد باشد. به طور معمول، تحلیل دیسک به عنوان یک فرایند طبیعی با پیری صورت میگیرد و در اکثر افراد بدون عوارض قابل توجهی رخ میدهد. در واقع، تحلیل دیسک اغلب به صورتی بیعلامت است و تنها در برخی از موارد ممکن است علائم خفیفی مانند درد یا سفتی در ناحیه مورد تحت پوشش را ایجاد کند.
به علاوه، درد در افراد بیش از 50 سال معمولاً به دلیل عوامل دیگری مانند تحلیل مفصل (آرتروز)، ترشحات التهابی، تغییرات در مفاصل، کمربند لیگامانتی، یا عوامل دیگر مرتبط با پیری و فعالیتهای روزمره بروز میکند. بنابراین، در برخورد با درد کمر، تشخیص دقیق و تحلیل جامع با توجه به عوامل مختلف بسیار مهم است، و تنها بر اساس تحلیل دیسک نمیتوان علت درد را قطعی تشخیص داد. مشاوره با پزشک و ارزیابی جامع از طریق مطالعه سابقه بیماری، بررسی جسمانی و سایر تستهای تصویربرداری میتواند منجر به تشخیص دقیق تر و برنامه درمانی مناسبتر شود.
فتق دیسک کمر چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک بیمار را مورد معاینه کامل قرار داده و سوابق پزشکی وی را بررسی میکند. همچنین ممکن است سؤالاتی در مورد آسیبدیدگیهای وی نیز بپرسد که برخی از آنها عبارتند از:
- چه موقع و چگونه درد شما شروع شده است؟
- در چه موقعی از روز درد شما تشدید میشود؟
- چه نوع ناراحتی احساس میکنید و در کدام قسمت از بدن این احساس را دارید؟
- در حال حاضر چه کارهایی از امور روزمره خود را به دلیل ابتلا به درد نمیتوانید انجام دهید؟
پزشک همچنین برای تشخیص مشکلات فیزیکی نظیر موارد زیر ممکن است آزمایشها و تستهایی نیز انجام دهید:
- اختلالات حرکتی
- ضعف و احساس گزگز در عضلات
- از دست حس لامسه در برخی نقاط (بیحسی)
- از دست دادن رفلکسها
- خشکشدگی مفصلی
- وضعیت بدنی نامناسب
- اختلال و اشکال در راه رفتن
وی همچنین بیحسی، ضعف، رفلکسها و درد را بررسی میکند. پزشک ممکن است دستور انجام تصویربرداری به وسیله اشعه ایکس را نیز بدهد تا بتواند فتق دیسک کمر احتمالی را مشاهده کند. برخی آزمایشهای تصویری عبارتند از سی تی اسکن و ام آر آی. این تصاویر گرفته میشوند تا پزشک بتواند بروز فتق دیسک کمر را تشخیص دهد. همچنین ممکن است پزشک از شما بخواهد که برخی تستهای عصبی را نیز انجم دهید. با کمک این تستها وی میتواند آسیبدیدگیهای عصبی و انتقال احساسها از طریق عصبها را تعیین نماید.
اگر پزشک هر یک از عوارض بالا را تشخیص داد ممکن است به شما توصیه نماید که اقدامات فیزیوتراپی را بلافاصله شروع کنید تا دوره درمان شما شروع شده و بتوانید سریعتر تواناییهای خود برای انجام امور عادی و روزمره را بازیابید.
درمان دیسک کمر
در همه موارد فتق دیسک که حاد نیستند، اقدامات درمانی محافظهکارانه و اولیه (مانند فیزیوتراپی) غالباً نتایج بهتری نسبت به عمل جراحی یا مصرف داروهای مسکن مانند مخدرها به دنبال خواهند داشت.
پزشک برنامه درمانی فردی از جمله برنامه روزشی برای شما طراحی میکند تا بهبودی شما تسریع شود و بتوانید این اقدامات را در منزل نیز انجام دهید. اقدامات فیزیوتراپی به شما در بازکشت به امور و فعالیتهای روزمره و عادی کمک میکند. مدت زمان بهبودی برای هر فردی متفاوت است اما نتایج معمولاً 2 تا 8 هفته یا کمتر پس از این که وضعیت بدنی خود را اصلاح کردید و برنامههای درمانی کاهش درد، تمرینات کششی و تقویتی را انجام دادید حاصل میشود.
درمان اولیه
در 24 تا 48 ساعت اول پس از تشخیص ابتلا به فتق دیسک ممکن است پزشک توصیههای زیر را به شما بکند:
- از انجام هر نوع فعالیتی که باعث تشدید علائم در دستها و پاها میشود خودداری کنید.
- از استراحت کردن در رختخواب خودداری کنید.
- فعال بمانید و چندین مرتبه در روز به مدت کوتاهی در منزل راه بروید. حرکت کردن باعث کاهش درد و خشکشدگی شده و به شما کمک میکند که احساس بهتری داشته باشید.
- هر دو ساعت یک مرتبه و به مدت 15 تا 20 دقیقه از بستههای یخ روی ناحیه آسیب دیده استفاده کنید.
- روی صندلیهای سفت بنشینید. کوسنهای نرم و صندلی راحتی باعث تشدید مشکلات شما میشوند.
ماساژ بافت عمیق
چندین نوع ماساژ مختلف وجود دارد، اما ماساژ بافت عمیق یک روش بسیار مؤثر برای درمان فتق دیسک کمر است. در این روش، از فشار مناسبی برای کاهش تنش و اسپاسم عمیق عضلات استفاده میشود که میتواند مانع حرکت عضلات در منطقه آسیب دیده شود. ماساژ بافت عمیق به عنوان یک روش درمانی، بهبود جریان خون و لنف در ناحیه مورد نیاز را تسهیل میکند و کمک میکند تا عضلات و بافتهای اطراف دیسک فشرده شده را آرام کند. با تسکین تنش و اسپاسم عمیق عضلانی، فشار و استرس بر روی دیسک کمر کاهش مییابد و این میتواند به بهبود وضعیت فتق دیسک و کاهش درد و علائم آن کمک کند. ماساژ بافت عمیق برای درمان فتق دیسک کمر به عنوان یکی از روشهای تکمیلی مورد استفاده قرار میگیرد و میتواند نتایج مثبتی در بهبود وضعیت بیماران داشته باشد.
فیزیوتراپی برای درمان دیسک کمر
به مرور زمان، بیشتر آسیبدیدگیهای دیسک بدون نیاز به انجام عمل جراحی بهبود مییابند. بیشترین نقش متخصص فیزیوتراپی این است که توصیهها و آموزشهای لازم در مورد اجتناب از خم شدن و نشستن در دورهای که دیسک کمر شما در حال بهبودی است را به سما ارائه نماید.
برخی درمانهای دستی نیز مفید هستند و مهمتر این که استفاده از یخ، مصرف داروها یا اولتراسوند، استراحت کردن و استفاده از بریسهای کمر به کاهش التهاب کمک میکنند. تمرینات ورزشی نیز همراه با آموزش نحوه درست نشستن و بلند کردن اجسام به شما داده میشود.
متخصص فیزیوتراپی با اهداف زیر با شما کار میکند:
کاهش درد و علائم دیگر
متخصص فیزیوتراپی به شما آموزش میدهد که چگونه از انجام فعالیتهایی که باعث آسیبدیدگی شما میشوند خودداری کرده یا آنها را اصلاح کنید تا دوران بهبودی شما آغاز شود. متخصص فیزیوتراپی ممکن است از روشهای مختلف درمانی برای کنترل و کاهش درد و علائم استفاده نماید.
بهبود وضعیت بدنی
اگر متخصص فیزیوتراپی دریابد که وضعیت بدنی شما خوب نیست و همین باعث فتق دیسک کمر شما شده است، نحوه بهبودی وضعیت بدنی را به شما آموزش میدهد تا فشار وارده بر قسمت آسیب دیده کاهش یابد و فرایند بهبودی شما آغاز شده و تسریع شود.
بهبود حرکتی
متخصص فیزیوتراپی فعالیتهایی را برای کمک به شما در انجام حرکات طبیعی با وجود خشکشدگی مفاصل انتخاب میکند. این فعالیتها با حرکات پسیو یا غیر فعال که متخصص فیزیوتراپی برای حرکت دادن ستون فقرات شما انجام میدهد شروع شده و با تمرینات ورزشی فعال و تمرینات کششی که شما خودتان انجام میدهید ادامه مییابد. شما میتوانید این حرکات را در منزل و محل کار خود انجام دهید تا فرایند بهبودی شما تسریع شده و درد تسکین یابد.
بهبود انعطافپذیری
متخصص فیزیوتراپی تعیین میکند که آیا عضلات شما هم دچار گرفتگی و انقباض شدهاند یا نه و با کشش آنها و آموزش انجام حرکات کششی در منزل به شما کمک میکند.
تقویت عضلات
اگر متخصص فیزیوتراپی متوجه هر گونه آسیبدیدگی یا ضعف عضلانی شد، تمرینهای صحیح را برای بازیابی قدرت و چابکی به شما آموزش خواهد داد. برای فتق دیسک گردن و کمر و به منظور بازیابی قدرت و هماهنگی بین عضلات اطراف کمر، لگن، شکم و باسن معمولاً تمرینات تقویتی به شما داده میشود.
افزایش استقامت
بازیابی استقامت عضلانی پس از آسیبدیدگی از اهمیت زیادی برخوردار است. متخصص فیزیوتراپی یک برنامه از فعالیتهایی به شما ارائه میکند که بتواند استقامت شما را به سطح قبل از آسیبدیدگی برساند.
آموزش برنامههای تمرینی برای منزل
متخصص فیزیوتراپی تمرینات تقویتی و کششی و تمرینات مناسب برای کاهش درد را به شما آموزش میدهد تا در منزل انجام دهید. این تمرینات متناسب با نیازهای شما هستند؛ اگر آنها را مطابق دستورالعمل متخصص فیزیوتراپی انجام دهید، روند بهبودی شما تسریع خواهد شد.
بازگشت به فعالیتها
متخصص فیزیوتراپی در مورد سطح فعالیتهایی که میتوانید انجام دهید با شما صحبت میکند و از آنها برای تنظیم کردن اهداف بهبودی شما در زندگی، کار و ورزش استفاده میکند. برنامه درمانی به شما کمک میکند که سریعتر، مطمئنتر و مؤثرتر به اهداف خود دست یابید. برای درمان آسیبدیدگیهای ستون فقرات مانند فتق دیسک کمر، متخصص فیزیوتراپی احتمالاً مکانیسمهای درست بدن را به شما آموزش میدهد تا بتوانید وظایف خود را به طور صحیح انجام داده و اجسام را به روش درست بلند کنید. با انجام این اقدامات از ستون فقرات شما در برابر آسیبدیدگیهای بیشتر محافظت میشود.
زمانی که درد شما برطرف شد باید عادات حرکتی و وضعیتی جدید را ادامه دهید تا کمر شما سالم و بدون درد باقی بماند.
تزریق استروئید اپیدورال
تزریق اپیدورال برای مسدود کردن درد ناشی از فشرده شدن عصب به کار برده میشود. نتیجه حاصل از تزریق، موقتی است اما غالباً همراه با روشهای درمانی اولیه و محافظهکارانه دیگر برای تسکین موقتی درد به کار برده میشود. اگر این روشهای درمانی در تسکین درد مؤثر واقع نشدند باید روشهای دیگر درمانی را مورد توجه قرار دهید.
اوزون تراپی
اوزون تراپی هم برای درمان فتق دیسک کمر و هم برای دیسک گردن به کار برده میشود. اوزون با آب درون دیسک که 80 درصد حجم آن را تشکیل داده است واکنش نشان میدهد بنابراین دیسک مومیایی شده و بیرونزدگی آن که باعث وارد آمدن فشار بر عصبها شده کاهش مییابد و فشار از روی عصبها برداشته میشود.
پس از معاینه اولیه بیمار، وی به آزمایشگاه قلب منتقل میشود. سوزن تحت بیهوشی موضعی و با روشهای تصویری در فضای بین دیسک فرو برده میشود، پس از تأیید با استفاده از رنگ مخصوص، اوزون از دستگاه تولیدکننده اوزون در فضای دیسک وارد میشود. بیماران باید دو تا سه ساعت در بیمارستان بستری شوند و سپس به منزل مراجعه کنند. بیماران پس از مراجعه به منزل باید یک روز استراحت کنند. سپس به مدت 4 تا 6 هفته نیاید اجسام سنگین را بلند کنند یا خم شوند و بنشینند. بیماران پس از دو روز میتوانند سفر کنند. آنها باید ورزشها را مطابق با دستورالعملی که به آنها داده شده است انجام دهند. اوزون تراپی، عارضه جانبی ندارد اما بیماران به ندرت ممکن است به مدت 2 تا 3 روز پس از درمان دچار حالت تهوع و سر درد خفیف شوند.
ورزش دیسک کمر
انجام برخی تمرینات ورزشی برای افراد مبتلا به فتق دیسک کمر بهتر است. متخصص فیزیوتراپی این تمرینات را به شما آموزش میدهد. به عنوان مثال:
- ورزش کردن در آب یک روش عالی برای انجام فعالیتهای فیزیکی در زمانی که روشهای دیگر ورزش کردن دردناک هستند میباشد.
- از انجام دادن تمرینات چرخشی یا خمشی باید پرهیز کنید زیرا مفید نیستند یا فایده زیادی برای شما به دنبال نخواهند داشت. متخصص فیزیوتراپی یک برنامه ورزشی فردی متناسب با نیازهایتان برای شما طراحی میکند.
- ورزشهای با وزنه نیز بسیار مهم هستند اما باید به گونهای انجام شوند که فشاری بر گردن و کمر شما وارد نشود.
عمل جراحی
در موارد نادر، درمان فتق دیسک کمر ممکن است نیاز به عمل جراحی داشته باشد تا از وقوع آسیبهای دائمی به عصبها و نخاع جلوگیری شود. اما، در صورتی که شما برای درمان فتق دیسک کمر به درمان غیرجراحی مراجعه کردهاید، متخصص فیزیوتراپی به همراهی و همکاری نزدیک با جراح، به شما کمک خواهد کرد تا عضلات خود را تقویت کرده و حرکتهایتان را بازیابی کنید.
فیزیوتراپیست با استفاده از تکنیکها و تمرینات مناسب، به شما کمک میکند تا عضلات فرسوده و ضعیف را تقویت کنید و بازسازی کنید. همچنین، او میتواند به شما توصیههایی برای تسهیل حرکت و بهبود وضعیت عمومی بدهد. هدف اصلی از این همکاری، بازیابی سریع و بازگشت شما به فعالیتهای روزانه و زندگی عادی است.
همچنین، فیزیوتراپیست میتواند به شما نکات و توصیههایی در مورد نحوه مراقبت و پیشگیری از آسیبدیدگیهای بعدی بدهد. او ممکن است برنامههای تمرینی و توصیههایی برای بهبود قوام و انعطافپذیری عضلات و نیز نگهداری از وضعیت سلامتی شما ارائه کند.
همکاری نزدیک بین فیزیوتراپیست و جراح برای درمان فتق دیسک کمر، به شما کمک میکند تا به سرعت به زندگی روزمره خود بازگردید و فعالیتهای روزانه خود را ادامه دهید.
