فتق دیسک عارضهای شایع، به ویژه در ناحیه پایین کمر (مهرههای کمری) است.
فتق دیسک کمر یکی از علل شایع احساس درد در پا و پایین کمر است. دیسکها که مانند ضربهگیرها ستون فقرات عمل میکنند، بین مهرهها قرار دارند. هر دیسک دارای یک نوار خارجی لاستیک مانند، به نام آنولوس فیبروزوس است که دور ماده ژلاتینی مرکز دیسک، یعنی نوکلئوس پولپوزوس را گرفته است.
اگر درمانهای غیرجراحی کمکی به تسکین درد ناشی از فتق دیسک نکند، به خصوص اگر علائم بیحسی، گزگز یا ضعف بازوها یا پاها بیش از شش هفته ادامه داشته باشد، پزشک جراحی را توصیه میکند. تیم جراحی متشکل از جراح ارتوپد یا جراح مغز و اعصاب در کنار متخصص رادیولوژی و متخصص بیهوشی عمل دیسک را انجام میدهند.
متخصصان تیم جراحی ستون فقرات موثرترین و کمتهاجمیترین روش جراحی ستون فقرات را با توجه به شدت و محل فتق دیسک تعیین میکنند.
فتق دیسک چگونه ایجاد میشود؟
فتق زمانی ایجاد میشود که نوار خارجی دیسک ترک بردارد یا بشکند و ماده ژلاتینی مانند داخل دیسک از این ترک بیرون بزند و به ریشههای عصبی یا نخاع فشار بیاورد. به علاوه نوکلئوس موادی شیمیایی آزاد میکند که عصبهای مجاور را تحریک میکنند و به درد و التهاب دامن میزنند.
اکثر موارد فتق دیسک کمر پیآمد وارد شدن فشار به دیسک، برای مثال حین تصادف است. فتق دیسک گاهی اوقات به مرور، ظرف چند هفته یا حتی چند ماه ایجاد میشود. عاملهای خطر زیر احتمال فتق دیسک را افزایش میدهد:
- بالا رفتن سن: هرچه سن بالاتر میرود، دیسک خشکتر میشود و قدرت و انعطافپذیری خود را از دست میدهد.
- سبک زندگی: ورزش نکردن، تغذیه نامناسب و نامتعادل، اضافه وزن و استعمال دخانیات سلامت دیسک را به خطر میاندازد.
- حالت اندامی نامناسب: چرخیدن یا بلند کردن مداوم بارهای سنگین به روش نامناسب فشار مضاعفی را به مهرههای کمر وارد میکند.
علائم
علائم فتق دیسک کمر عبارت است از:
- احساس درد تیز یا سنگینی که در اثر حرکت کردن یا انجام فعالیتهایی مانند خم شدن، سرفه کردن یا عطسه زدن تشدید میشود.
- گرفتگی یا اسپاسم عضلات
- درد سیاتیک: احساس درد، سوزش، گزگز و بیحسی که از باسن رو به پایین در پا منتشر میشود.
- ضعف پا یا اختلال در عملکرد پا
تشخیص
درمان مناسب همواره بر پایه تشخیص صحیح توصیه میشود. فرآیند جامع تشخیص دیسک کمر شامل موارد زیر میشود:
- سابقه پزشکی: پزشک از بیمار میخواهد که نوع و شدت علائم را توضیح دهد و بگوید که تا به حال چه درمانهایی را امتحان کرده است.
- معاینه بالینی: متخصص ستون فقرات را به دقت معاینه میکند تا محدودیتهای حرکتی، مشکلات تعادلی و درد را تشخیص دهد. همچنین پزشک از دست دادن رفلکسهای دست و پا، ضعف عضلانی، بیحسی یا دیگر نشانههای آسیبدیدگی نخاع را بررسی میکند.
- آزمایشهای تشخیصی: معمولاً در ابتدا عکس ساده رادیوگرافی گرفته میشود. عکس رادیوگرافی برای تشخیص افتراقی مشکلات دیگری مانند عفونت مفید است. سی تی اسکن و MRI تصویری سه بعدی را از مهرههای کمری به دست میدهد و به تشخیص فتق دیسک کمک میکند.
درمان غیر جراحی دیسک کمر
خوشبختانه که در بیشتر موارد، فتق دیسک کمر نیازی به جراحی ندارد. شواهدی درازمدت نشان میدهد که درد ناشی از فتق دیسک کمر در بیشتر موارد، بدون نیاز به جراحی، طی چهار تا شش ماه کاهش مییابد. البته، نمیتوان به طور قطعی پیشبینی کرد که کدام بیماران به طور طبیعی بهبود خواهند یافت و کدام بیماران به درمان نیاز دارند. به همین دلیل، در ابتدا عموماً اقدام به درمانهای غیرجراحی برای کاهش علائم میشود.
ترکیبی از درمانهای زیر بر روی اکثر بیماران دچار فتق دیسک انجام میشود:
- مصرف مسکنهایی مانند داروهای ضدالتهاب ورم و درد را کاهش میدهد؛ شل کنندههای عضلانی برای رفع گرفتگی و اسپاسم عضلات تجویز میشود و گاهی اوقات مسکنهای مخدر برای تسکین درد حاد توصیه میشود.
- گرما درمانی و سرما درمانی به ویژه ظرف 24 ـ 48 ساعت نخست بعد از آسیبدیدگی
- تمرینهای فیزیوتراپی مانند ماساژ ملایم، نرمشهای کششی و حرکات تقویتی جهت کاهش درد و افزایش انعطافپذیری انجام میشود.
- تزریق داروی ضدالتهابی در فضای اپیدورال به بیماران دچار درد شدید یا پا درد غیرقابل تحمل توصیه میشود.
انواع جراحی دیسک کمر
چنانچه بیمار بعد از انجام درمانهای غیرجراحی همچنان درد غیرقابل تحملی داشته باشد یا شواهدی دال بر وجود نقص عصبی، از قبیل ضعف عضلات ساق پا وجود داشته باشد، پزشک عمل جراحی را برای درمان فتق دیسک توصیه میکند. جراحی با هدف برداشتن بخشی از دیسک آسیب دیده یا تمام آن و پایدار کردن ستون فقرات انجام میشود. تمام این عملها تحت بیهوشی عمومی انجام میشود.
دیسککتومی
دیسککتومی متداولترین عملی است که برای درمان فتق دیسک توصیه میشود. جراح بخش آسیب دیده دیسک را در عمل دیسککتومی برمیدارد تا فشار از روی عصب درگیر برداشته شود. دیسککتومی را میتوان به روش باز انجام داد، جراح در عمل باز از طریق برش ایجاد شده میتواند به دیسک دسترسی مستقیم داشته باشد. چنانچه عمل به روش میکرودیسککتومی یا بسته ( میکروسکوپی یا آندوسکوپی) انجام شود، جراح از طریق برشهای کوچکتر به دیسک دسترسی پیدا میکند و عمل را با استفاده از ابزار جراحی بسیار ظریف انجام میدهد. هر دو روش باز یا بسته برای برداشتن بخش برآمده دیسک از ناحیه گردن یا کمر کاربرد دارد.
دیسککتومی کمر برای درمان فتق دیسک مهرههای کمر انجام میشود. جراح برش کوچکی را ایجاد میکند و از میکروسکوپ قوی و ابزار دیگر برای بزرگنمایی فضای دور دیسک و استخوانها و عصبهای مجاور استفاده میکند. ممکن است لازم باشد که جراح بخش کوچکی از استخوان پوشش دهنده کانال نخاعی را بردارد تا به بخش برآمده دیسک دسترسی پیدا کند؛ این عمل همیلامینوتومی گفته میشود.
سپس جراح بخش آسیب دیده دیسک را که عصب را تحت فشار قرار داده است، با احتیاط برمیدارد و در انتها زخم را میبندد و بخیه میزند.
بیشتر بیماران در روز جراحی مرخص میشوند. اما در صورتی که لامینکتومی (عمل برداشتن بخشی از مهره) یا فیوژن ستون فقرات همراه با دیسکتومی (عمل برداشتن یا ترمیم قسمت آسیب دیده از دیسک) صورت گیرد، مدت زمان جراحی بیشتر خواهد بود و بیمار به مدت یک یا دو روز در بیمارستان بستری میشود تا پس از عمل، فرآیند بهبودی او تحت نظارت قرار بگیرد.
دوران نقاهت دیسککتومی
اکثر بیماران چند ساعت بعد از دیسککتومی میتوانند راه بروند. متخصص درد اطمینان حاصل میکند که بیمار داروهای لازم را دریافت کرده است و در دوران بستری در بیمارستان و خانه راحت خواهد بود. چهار تا شش ساعت طول میکشد تا بیمار بتواند فعالیتهای روزمره را از سر بگیرد. درهر حال جراحی غالباً دردی را که در بازو یا پا منتشر میشود، به سرعت تسکین میدهد.
جراحی دیسک مصنوعی
جراحان عمل دیسک مصنوعی را به عنوان جایگزین فیوژن ستون فقرات به بیماران جوانتر دچار فتق دیسک گردن پیشنهاد میکنند. دیسک مصنوعی پروتزی فضا ایجاد کننده است که به جای دیسک برآمده و آسیب دیده گذاشته میشود. این فضا ایجاد کننده بین دو مهره قرار میگیرد تا پایداری و انعطافپذیری ستون فقرات بازیابی شود. برای نگه داشتن دیسک به هیچ پیچ یا پلاکی نیاز نیست. جراحی پروتز دیسک گردن نسبت به عمل فیوژن، نتایج درازمدت بهتر و عوارض کمتری برای بیماران جوانتر دارد.
جراح برشی را بالای ناحیه دیسک درگیر ایجاد میکند و بخشی از استخوان روی کانال نخاعی را برمیدارد تا به فضای دیسک دسترسی پیدا کند. جراح کل دیسک برآمده را با ابزار جراحی کوچکی برمیدارد، دیسک مصنوعی را در فضای دیسک قرار میدهد و زخم را با بخیه میبندد.
پزشکان معمولاً توصیه میکنند که بیماران یک شب در بیمارستان تحت نظر گرفته شوند.
دوران بهبود جراحی پروتز دیسک
بسیاری از بیماران ظرف 24 ساعت بعد از جراحی دیسک مصنوعی میتوانند از تخت پایین بیایند و راه بروند. ممکن است لازم باشد که در هفتههای بعد از جراحی از بریس گردن یا کمر برای حمایت بیشتر از ستون فقرات استفاده شود. متخصص درد داروهای بیمار را با توجه به شدت درد تنظیم میکند. بیماران بعد از چهار هفته فعالیت محدود میتواند کارهای روزمرهشان را از سر بگیرند. بهبود کامل ستون فقرات چند ماه طول میکشد.
جراحی فیوژن ستون فقرات
اگر سرخوردگی دیسک شدید باشد یا مفاصل و مهرههای مجاور دیگر نتواند آن بخش از ستون فقرات را نگه دارد، جراحی فیوژن یا خشک کردن مهرهها همراه با دیسککتومی انجام میشود. عمل ترکیبی فیوژن و دیسککتومی بیشتر از ناحیه کمر برای ناحیه گردن کاربرد دارد.
جراح دیسک برآمده را در عمل فیوژن برمیدارد و مهرههای بالا و پایین فضای دیسک را برای همیشه به هم متصل میکند تا دیگر امکان حرکت در این ناحیه وجود نداشته باشد. سپس جراح مهرههای کمری یا گردنی را تثبیت میکند. درد ناشی از تماس بین دیسک سر خورده و عصب مجاور پس از جوش دادن مهرهها از بین میرود و از حرکت مهره به روشی که باعث تحریک نخاع یا عصبها شود، جلوگیری به عمل میآید.
دوران نقاهت جراحی فیوژن ستون فقرات
بیشتر بیماران پس از عمل فیوژن، برای مدت یک یا چند روز در بیمارستان بستری میشوند. در این مدت، پزشک و پرستاران نظارت دارند و روند بهبودی زخم را مانیتور میکنند. یک متخصص درد نیز در روز اول پس از عمل به طور 24 ساعته نظارت بر درد بیمار دارد تا از راحتی او اطمینان حاصل کند. بسیاری از بیماران قادرند همان روز جراحی به خانه برگردند، با این حال زمانی که بیمار بعد از عمل حرکت کند، به سن بیمار، محدودیتهای جراحی و شدت درد بعد از عمل وابسته است.
بیماران بعد از مرخص شدن از بیمارستان باید چند هفته از بریس کمر یا گردن برای پایداری بیشتری ستون فقرات استفاده کنند تا مهرهها در این مدت به درستی به هم جوش بخورند. بیمار در این مدت میتواند حرکت کردن و راه رفتن را به تدریج شروع کند و افزایش دهد. زمان برگشت به محل کار به نوع شغل بیمار بستگی دارد. بیمارانی که کار اداری دارند، میتوانند زودتر از افرادی که کار بدنی دارند، در محل کار حاضر شوند. بیمارانی که شغل بدنی سنگین دارند، باید سه ماه یا بیشتر استراحت کنند.
