ستون فقرات شما از 24 استخوان متحرک به نام مهره تشکیل شده است. بخش گردنی ستون فرات، وزن سر شما را تحمل میکند (حدود 4.5 کیلوگرم) و به شما این امکان را میدهد که بتوانید سر خود را به سمت جلو، عقب و طرفین حرکت دهید و آن را 180 درجه بچرخانید. بخش گردنی ستون فقرات شامل 7 استخوان است که از C1 تا C7 نامگذاری شدهاند. این مهرهها به وسیله دیسک که مانند ضربهگیر عمل کرده و از سایش مهرهها روی یکدیگر جلوگیری میکنند از هم جدا میشوند. حلقه خارجی دیسک، آنالوس نامیده میشود و یک بند فیبروزی دارد که بین بدنه هر مهره را به هم وصل میکند. در مرکز هر دیسک یک ماده ژلهای شکل قرار دارد که به آن نوکلئوس گفته میشود. در سطح هر دیسک یک جفت عصب از نخاع خارج شده که به صورت انشعابی به سمت قسمتهای مختلف بدن میرود. نخاع و عصبهای ستون فقرات مانند تلفن عمل میکنند و پیامها یا پالسهای را بین مغز و قسمتهای مختلف بدن به منظور کنترل حرکات و احساسها متبادل میکنند.
فتق دیسک زمانی اتفاق میافتد که قسمت ژلهای مرکز دیسک پاره شده و به سمت دیواره خارجی نشت مییابد، مشابه زمانی که مواد درون دونات های ژلهای از آنها بیرون میزند. ممکن است زمانی که مواد داخل دیسک به عصبهای ستون فقرات رسیده و به آنها فشار وارد میکنند دچار گردن درد یا دست درد، بیحسی، احساس گزگز شوید.
فتق دیسک گردنی چیست؟
فتق دیسک یک شرایطی است که زمانی رخ میدهد که محتوای ژلهای داخل دیسک از طریق یک شکاف در دیواره دیسک (نیز به عنوان آنولوس شناخته میشود) نشت میکند و به سمت بیرون فشرده میشود. این ماده ژلهای با فشار بر روی عصبهای موجود در استوانه فقرات تأثیر میگذارد و در برخی موارد باعث تحریک شیمیایی میشود. فشار و التهابی که به علت بروز فتق دیسک ایجاد میشود، منجر به درد میشود. در طول زمان، بیرون زدگی دیسک بهبود مییابد و در برخی موارد میتوانید تا حدی تسکین پیدا کنید. عادت کردن به درد گردن یا درد دست شما ممکن است تا حدود ۶ هفته طول بکشد تا بهبود یابد.
علل ابتلا به دیسک گردن
دیسک ممکن است به دلیل آسیبدیدگی یا بلند کردن اشتباه اجسام یا به صورت خود به خودی بیرون بزند. افزایش سن نقش مهمی در بیرونزدگی دیسک دارد. با افزایش سن، دیسکهای شما خشک شده و سختتر میشوند. فیبروز سخت قسمت خارجی دیواره دیسک ممکن است ضعیف شود. نوکلئوس ژلهای شکل ممکن است از پارگی ایجاد شده روی دیواره دیسک بیرون زده و در صورت رسیدن به عصب باعث ایجاد درد میشود. عوامل ژنتیکی، استعمال دخانیات و برخی عوامل شغلی یا فعالیتهای تفریحی ممکن است باعث تحلیل دیسک شوند.
علائم فتق دیسک گردن
علائم فتق دیسک به میزان زیادی به محل فتق و واکنش شما نسبت به درد بستگی دارد. اگر شما دچار فتق دیسک گردن شدهاید ممکن است دردی را احساس کنید که به سمت دستان شما کشیده شده و احتمالاً به روی دستان شما میرسد. همچنین ممکن است شما در اطراف تیغههای شانه و گردن خود در زمانی که سر خود را میچرخانید یا گردن خود را خم میکنید، درد را احساس کنید. گاهی اوقات ممکن است شما دچار اسپاسمهای عضلانی شوید (به این معنی که عضلاتت شما به صورت غیرارادی سفت میشوند). گاهی اوقات درد با بیحسی و احساس گزگز در دست همراه میشود. ممکن است عضلات دوسر، سه سر و توانایی مشت کردن شما ضعیف شود.
ممکن است شما در ابتدا زمانی که از خواب بیدار میشوید و بدون این که ضربهای به شما وارد شده باشد و باعث آسیبدیدگی شما شده باشد درد داشته باشید. برخی بیماران زمانی که دست خود را از پشت سرشان بالا میبرند تسکین مییابند زیرا این وضعیت فشار را از روی عصب آنها برمیدارد.
چه کسی ممکن است به این عارضه دچار شود؟
فتق دیسک در افراد بین 30 تا 40 سال بسیار شایع است و البته در صورتی که شما فعالیتهای فیزیکی سنگین انجام دهید ممکن است در میانسالی و سالمندی این احتمال افزایش یابد. فقط حدود 8 درصد از فتقهای دیسک در ناحیه گردن اتفاق میافتند.
تشخیص ابتلا به دیسک گردن
زمانی که اولین تجربه درد را داشتید، با پزشک خانواده خود مشورت کنید. پزشک سوابق پزشکی شما را به منظور ارزیابی علائم و آسیبدیدگیها یا بیماریهای قبلی مورد بررسی قرار داده و در صورت نیاز به شما خواهد گفت که چه عاداتی در سبک زندگی شما ممکن است باعث ایجاد درد شوند.
پزشک ممکن است دستور انجام یک یا چند آزمایش از آزمایشهای تصویری زیر را به شما بدهد:
تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (ام آر آی)
امآرآی یک فرایند تصویربرداری غیرتهاجمی است که از میدان مغناطیسی و امواج رادیوفرکانسی برای تصویربرداری از بافتهای نرم استفاده میکند. در این روش، عکسبرداری از ستون فقرات صورت میگیرد و در مقایسه با روشهای دیگری مانند رادیوگرافی و اشعه ایکس، قابلیت مشاهده بهتری از عصبها و دیسکها فراهم میکند. در تصاویر امآرآی، بافتها و ساختارهای مختلف به طور واضح قابل مشاهده هستند.
امآرآی میتواند با تزریق یک ماده کنتراست رنگی به خون یا بدون استفاده از آن انجام شود. این ماده کنتراست، که به طور عمومی به عنوان رنگدانه مغناطیسی شناخته میشود، به تصویربرداری با کیفیت بالا کمک میکند. با استفاده از امآرآی، میتوان آسیبها و فشردگیهای دیسک را شناسایی کرده و تشخیص داد. همچنین، در این تصاویر، میتوان رشد خارهای استخوانی، تومورهای نخاعی و وجود آبسهها را نیز تشخیص داد.
میلو گرام
میلوگرام نوعی عکسبرداری خاص به وسیله اشعه ایکس است که برای انجام آن از طریق تپ ستون فقرات، رنگ در کانال ستون فقرات تزریق میشود. سپس فلورسکوپ با اشعه ایکس تصاویر ساخته شده توسط این رنگ را ضبط میکند. رنگ مورد استفاده در میلوگرام در عکسهای گرفته شده به وسیله اشعه ایکس با رنگ سفید مشخص میشود و پزشک میتواند جزئیات نخاع و کانال نخاعی را با دقت بیشتری مشاهده کند. در میلوگرام، عصبی که تحت فشار ناشی از فتق دیسک است، تودههای استخوانی، تومورهای نخاعی و آبسههای ستون فقرات مشخص میشوند.
توموگرافی کامپیوتری (سی تی)
سی تی اسکن یک روش تصویربرداری غیرتهاجمی است که دران از اشعه ایکس و کامپیوتر برای گرفتن عکسهای دو بعدی از ستون فقرات استفاده میشود. این نوع عکسبرداری ممکن است با تزریق رنگ (عامل کنتراست) در جریان خون یا بدون آن انجام شود. این نوع عکسبرداری مخصوصاً برای تأیید آسیبدیدگی دیسک مفید است.
الکترومیوگرافی و مطالعات هدایت عصب
الکترومیوگرافی و مطالعات هدایت عصب برای اندازهگیری فعالیتهای الکتریکی عصبها و عضلات به کار برده میشوند. سوزنها یا الکترودهای کوچک درون عضلات قرار داده میشوند و نتایج آنها روی یک دستگاه مخصوص ضبط میشود. از آنجا که ابتلا به فتق دیسک باعث وارد آمدن فشار بر ریشه عصب میشود، عصب نخواهد توانست احساس و حرکات عضلات را به درستی کنترل نماید. این آزمایشها برای تشخیص آسیبدیدگی عصب و ضعف عضلات به کار برده میشوند.
در عکسهای گرفته شده به وسیله اشعه ایکس، مهرههای استخوانی در ستون فقرات شما مشخص شده و پزشک میتواند نزدیکی زیاد آنها به هم یا تغییرات آرتروزی، خارهای استخوانی یا شکستگیها را در این عکس تشخیص دهد. تشخیص فتق دیسک به تنهایی با انجام این روش عکسبرداری قابل تشخیص نیست.
درمان فتق دیسک گردن
در گام اول، روشهای درمانی اولیه شامل دارودرمانی، استراحت، ماساژ، درمانهای فیزیکی، تمرینات وزرشی خانگی، آبدرمانی، کایروپرکتیک و درمانهای دستی و مدیریت درد به کار برده میشوند. بیش از 95 درصد افراد مبتلا به دست درد ناشی از فتق دیسک پس از 6 هفته بهبود یافته و میتوانند به فعالیتهای روزمره خود بپردازند. اگر این اقدامات درمانی مؤثر واقع نشدند یا علائم تشدید شد، پزشک ممکن است انجام عملهای جراحی را مورد توجه قرار دهد.
درمانهای غیر جراحی
خوددرمانی
در بیشتر موارد، درد ناشی از فتق دیسک پس از جند روز بهبود یافته و به طور کامل پس از 4 تا 6 هفته از بین میرود. محدود کردن فعالیتها، گرما درمانی، یخ درمانی و مصرف مسکنهای بدون نیاز به نسخه پزشک به بهبودی شما کمک میکنند.
داروها
پزشک ممکن است مصرف داروهای مسکن، داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی و استروئیدها را برای شما تجویز نماید. گاهی اوقات نیز شل کنندههای عضلات برای درمان گرفتگیها و اسپاسمهای عضلانی تجویز میشوند.
- داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند آسپیرین، ناپروکسن (آلیو، ناپروسین)، ایبوپروفن (موترین، نوپرین، آدویل) و سلکوگزیت (سلبرکس) از جمله داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی هستند که برای کاهش درد و تورم تجویز میشوند.
- مسکنها مانند استامینوفن (تایلنول) به تسکین درد کمک میکنند اما مانند داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی خاصیت ضدالتهابی ندارند. استفاده بلند مدت از مسکنها و داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی ممکن است باعث زخم معده و بروز مشکلات کلیوی و کبدی شوند.
- شل کنندههای عضلات مانند متوکاربانول (روباکسین)، کاریزوپرودول (زوما) و سیکلوبنزاپرین (فلگزریل) ممکن است برای کنترل اسپاسمهای عضلانی تجویز شوند.
- استروئیدها ممکن است برای کاهش تورم و التهاب عصب تجویز شوند. آنها به صورت خوراکی (بسته مدرول) در دوزهای کاهشی به مدت پنج روز استفاده میشوند. مزیت مصرف این داروها این است که بلافاصله ظرف مدت 24 ساعت درد را تسکین میدهند.
تزریق استروئیدها
این فرایند تحت فلوروسکوپی با اشعه ایکس انجام میشود و در آن استروئید و یک عامل بیحس کننده در فضای اپیدورال ستون فقرات تزریق میشود. دارو به ناحیه دردناک رسیده و تورم و التهاب عصب را کاهش میدهد. حدود 50 درصد از بیماران پس از تزریق اپیدورال تسکین مییابند و البته این تسکین موقتی است. تکرار تزریق ممکن است اثر کاملتری داشته باشد. طول مدت تسکین درد متفاوت بوده و ممکن است از چند هفته تا چند سال ادامه داشته باشد. تزریقها در ترکیب با درمانهای فیزیکی و برنامههای ورزشی خانگی انجام میشوند.
درمانهای فیزیکی
هدف از انجام درمانهای فیزیکی کمک به بازگشت به فعالیتها در اسرع وقت و پیشگیری از آسیبدیدگی دوباره است. متخصصین درمانهای فیزیکی نحوه بلند کردن درست اجسام، روشهای پیادهروی و وضعیتهای درست بدنی را به شما آموزش داده و با شما برای تقویت و کشش عضلات گردن، شانه و دستها کار میکنند. آنها شما را تشویق میکنند که انعطافپذیری ستون فقرات و دستان خود را افزایش دهید. تمرینات ورزشی و تمرینات تقویتی از مؤلفههای کلیدی درمان هستند و باید بخشی از برنامه مادامالعمر تناسب اندام شما باشند.
درمانهای عمومی هدف اصلی درمانهای فیزیکی، کمک به بازگشت سریعتر به فعالیتها و پیشگیری از آسیبدیدگی مجدد است. تخصصیهای درمانهای فیزیکی به شما نحوه درست بلند کردن اجسام، روشهای صحیح پیادهروی و وضعیتهای صحیح بدن را آموزش میدهند و با شما در تقویت و کشش عضلات گردن، شانه و دستها همکاری میکنند. آنها شما را تشویق میکنند تا انعطافپذیری ستون فقرات و دستان خود را افزایش دهید. تمرینات ورزشی و تمرینات تقویتی عناصر کلیدی درمان فیزیکی هستند و باید بخشی از برنامه تناسب اندام شما در طول عمر باشند.
برخی بیماران، طب سوزنی، طب فشاری، یوگا، تغییرات رژیم غذایی، دارودرمانی، بیوفیدبک را در مدیریت درد و بهبود سلامت عمومی مفید و مؤثر میدانند.
روشهای درمانی مبتنی بر جراحی
زمانی که علائم پیش روی کرده یا پس از انجام اقدامات درمانی اولیه بهبود نمییابند، انجام عمل جراحی مورد توجه قرار میگیرد. برای انجام عملهای جراحی، عواملی مانند سن بیمار، مدت زمان ابتلا به بیماری یا مشکلات پزشکی دیگر، عملهای جراحی قبلی در ناحیه گردن و نتایج مورد انتظار در برنامهریزیهایی که برای انجام عمل جراحی انجام میشود مورد توجه قرار میگیرند.
رایجترین روش برای جراحی دیسک گردن، روش قدامی (جلوی گردن) است. روش خلفی (پشت گردن) ممکن است در صورتی که نیاز به برداشتن فشار به دلیل ابتلا به بیماریهای دیگر مانند تنگی کانال نخاع باشد انجام شوند.
دیسککتومی گردنی قدامی و فیوژن
جراح یک شکاف کوچک در جلوی گردن ایجاد میکند. عضلات، عروق و عصبهای گردن کنار زده میشوند تا مهره استخوانی و دیسک را بتوان دید. قسمت پاره شده دیسک که بر عصب فشار وارد میکنند برداشته میشود. پس از برداشتن مواد بیرون زده، ممکن است فضای دیسک با گرافت استخوانی یا کیج برای انجام فیوژن پر شود. فیوژن فرایندی است که در آن دو یا چند استخوان به هم پیوند زده میشوند. به مرور زمان گرافت به مهره بالایی و پایینی جوش خورده و یک استخوان ثابت و غیر متحرک ایجاد میشود. پلیت ها و پیچهای فلزی ممکن است برای تأمین ثبات حین فیوژن مورد استفاده قرار گیرند و در نتیجه احتمال بهتر شدن فیوژن افزایش مییابد.
تعویض با دیسک مصنوعی
هنگام انجام دیسککتومی قدامی، یک ابزار متحرک مشابه ماده دیسک درون مفصل آسیب دیده قرار میگیرد. این دیسک مصنوعی به مهرهها امکان حرکت میدهد، در حالی که با انجام فیوژن، حرکت برای مهرههای جوش خورده وجود ندارد. این دیسک مصنوعی از فلز یا پلاستیک ساخته میشود و شبیه به ایمپلنتهای مفصل زانو و لگن است. نتایج استفاده از دیسک مصنوعی در مقایسه با دیسککتومی گردن قدامی و فیوژن (روش استاندارد) مشابه هستند، اما با استفاده از دیسک مصنوعی، امکان حرکت در مهرهها وجود دارد و ممکن است از بروز بیماری در مهرههای مجاور جلوگیری شود. با این حال، این هنوز یک فرضیه است و تأیید شده نیست.
دیسککتومی میکرواندوسکوپیک کم تهاجمی
جراح یک شکاف کوچک در پشت گردن ایجاد میکند. با استفاده از لولههای کوچکی به نام دیالاتور برای افزایش قطر، یک تونل به سمت مهره ایجاد میشود. یک قسمت از استخوان برداشته میشود تا ریشه عصب و دیسک نمایان شوند. جراح همچنین از یک اندوسکوپ یا یک میکروسکوپ برای برداشتن دیسک پاره شده استفاده میشود. این روش باعث کاهش آسیبدیدگی عضلات نسبت به عملهای دیسککتومی قدیمی میشود.
دیسککتومی گردنی خلفی
جراح یک شکاف 2 تا 2.5 سانتیمتری در پشت گردن ایجاد میکند. برای دستیابی به دیسک آسیب دیده، عضلات ستون فقرات از هم جدا شده و کنار زده میشوند تا مهره استخوانی دیده شود. یک بخش از قوس استخوان برداشته میشود تا پزشک به ریشه عصب و فضای دیسک دست یابد. قسمتی از دیسک پاره شده که بر عصب ستون فقرات فشار وارد میکند به دقت برداشته میشود. فضاهایی که ریشه عصب از ستون فقرات خارج میشود معمولاً بزرگ میشوند تا از وارد آمدن فشار بر عصب در آینده پیشگیری شود.
بهبودی و پیشگیری
در برههای از زندگی خود، تقریباً 8 نفر از هر 10 نفر با کمردرد مواجه میشوند و به طور معمول در مدت 6 هفته بهبود مییابند. در فرآیند بهبودی، نگرش ذهنی مثبت، فعالیت منظم و بازگشت سریع به محل کار عوامل مهمی هستند. در صورتی که در ابتدا قادر به انجام وظایف شغلی خود نباشید، بهتر است تغییراتی در وظایف کاری خود ایجاد کنید (مانند کاهش وزنه و محدودیت حرکتها) و به تدریج به کار خود بازگردید. پزشک مشخصات لازم را درباره این فعالیتها به شما در دوره زمانی مشخصی اعطا خواهد کرد.
نکات کلیدی و مهم در پیشگیری از آسیبدیدگی دوباره عبارتند از:
- حفظ وضعیت بدنی مناسب در هنگام نشستن، ایستادن، حرکت کردن و خوابیدن
- برنامه تمرینی مناسب برای تقویت عضلات ضعیف شکم و جلوگیری از آسیبدیدگی مجدد
- محل کار ارگونومیک
- حفظ وزن سالم و شاخص توده بدنی
- داشتن نگرش مثبت و مدیریت استرس
- عدم استعمال دخانیات
