آسیبدیدگیهای گردن و مهرههای گردنی از نظر نوع و شدت با هم تفاوت دارند.
از جمله این آسیبها میتوان به گرفتگی، کشیدگی یا شکستگی اشاره کرد که هر کدام به دلایلی ایجاد شده و روش درمان متفاوتی دارند.
آسیب دیدن گردن میتواند پیآمد تصادف، صدمه دیدن این ناحیه، زمین خوردن، تغییرات فرسایشی یا دژنراتیو ستون فقرات یا ترکیبی از این موارد باشد.
آسیبهای گردنی درگیر کنندهی بافتهای نرم
آسیب دیدن یک بخش کالبدشناختی گردن غالباً به معنای آسیب دیدن دیگر بخشهای گردن است، چون بخشهای مختلف گردن با هم در ارتباط هستند. استخوانها، مفصلها، بافت نرم و عصبهای ستون فقرات همگی با هم همکاری میکنند تا سر را نگه دارند و آن را حرکت دهند. برای مثال ویپلش یا رگ به رگ شدن گردن باعث بروز یک یا چند عارضه از قبیل پیچ خوردگی رباط، کشیدگی عضله و یا آسیبدیدگی دیسک میشود.
خبر خوب این است که در اکثر موارد، آسیبدیدگیهای گردن اصلیاً به بافتهای نرم مانند عضلات، تاندونها، رباطها و فاسیا محدود میشوند. با این حال، هر نوع آسیب به مهرههای گردن، از جمله آسیب به استخوانها، مفاصل و دیسکها، حداقل تا حدودی تأثیری بر روی عضلات نیز دارد.
گرفتگی گردن
تا به حال برایتان پیش آمده است که صبح با درد و گرفتگی گردن از خواب بیدار شوید و از خودتان بپرسید که در طول شب چه اتفاقی برای گردنتان پیش آمده است؟ متاسفانه گرفتگی گردن یک تشخیص پزشکی نیست. اسپاسم عضلانی، نقاط ماشهای، آرتروز گردن و یا ناراحتی دیسک دلیل اصلی درد است.
علل
گرفتگی گردن معمولاً علل سادهای دارد، مثلاً ممکن است گردنتان را هنگام خواب در موقعیت بدی گذاشته باشید، ساعتها با رایانه کار کرده باشید و یا حرکت ناگهانی نامناسبی به مهرههای گردنی داده باشید.
راهکار درمان گرفتگی گردن
درمانهای خانگی مانند مصرف آسپرین یا تایلنول (استامینوفن)، کاهش فعالیت و حرکت ملایم عموماً برای تسکین درد ناشی از گرفتگی گردن کافی است. استراحت کردن و منتظر بهبود شدن نقش مهمی در برطرف شدن گرفتگی گردن دارد.
اما اگر درد ناشی از گرفتگی گردن بیشتر از یک هفته دوام داشته باشد یا فعالیتهای معمول بیمار را مختل کند، باید به پزشک مراجعه کرد. همچنین چنانچه بیمار سابقهی مشکلات گردن داشته باشد یا به عارضهای جدی مانند سرطان مبتلا باشد یا سابقهی آن را داشته باشد، مراجعه به پزشک ضرورت مییابد.
کشیدگی عضله
کشیدگی گردن نتیجهی آسیب دیدن عضلاتی است که به سر و بخش فوقانی ستون فقرات متصل هستند و این بخشها را حرکت میدهند. علائم کشیدگی عضله شامل اسپاسم و گرفتگی عضلات، کاهش انعطافپذیری و درد میشود.
درجهبندی کشیدگی عضله و درمان آن
کشیدگی عضله از یک تا چهار، یعنی از خفیف تا شدید درجهبندی میشود.
- درجه 1: کشیدگی عضله درجه یک خفیف است و غالباً با تعدیل فعالیت و رساندن آن به سطحی که دردش قابل تحمل باشد، درمان میشود و نیازی به استراحت مطلق ندارد. همچنین مصرف مسکنهای بدون نسخه روش معمولی برای تسکین درد ناشی از کشیدگی خفیف است. در این مورد نیز مانند گرفتگی گردن، اگر درد ظرف یک هفته آرام نشود یا فعالیتهای روزمره را مختل سازد، باید به پزشک مراجعه کرد.
- درجه 2: آسیب ناشی از کشیدگی درجه 2 فقط محدود به عضله است. گردن درد ناشی از کشیدگی درجه 2 نیز مانند درجه 1، احتمالاً علامت وجود انواع دیگر آسیبهای ساختاری نیست.
- درجه 3: اما گردن درد در کشیدگیهای درجه 3 و درجه 4 علامت وجود آسیب ساختاری است. کشیدگی گردن درجه 3 با آسیب عصبی همراه است. ضعف و یا احساسی مانند برق گرفتگی در پایین یک بازو از علائم کشیدگی گردن درجه 3 است. پس از بروز این نوع آسیبدیدگی باید در اولین فرصت به پزشک مراجعه کرد تا شانس بهبودی کامل به حداکثر برسد.
- درجه 4: کشیدگی گردن درجه 4 از بقیه جدیتر و شدیدتر است و با احتمال شکستگی یا دررفتگی مهره همراه است. این آسیبدیدگی به درمان فوری نیاز دارد.
پیچ خوردگی گردن
پیچ خوردگی یا رگ به رگ شدن، نوعی آسیب است که به رباطهای گردن وارد میشود. رباطهای گردن یا نوارهای بافتی محکمی هستند که استخوانهای گردن را به هم متصل میکنند. رگ به رگ شدن گردن میتواند ناشی از زمین خوردن یا چرخش ناگهانی گردن باشد که باعث وارد آمدن بار سنگینی بر یک یا چند مفصل مهرههای گردنی میشود یا کشش شدیدی به آنها وارد میکند. عامل دیگری که میتواند به رگ به رگ شدن گردن منجر شود، فشار مکرر و متوالی بر مفصل گردن است.
علائم
رگ به رگ شدن گردن علائم متعددی دارد، اما معمولاً شامل موارد زیر میشود:
- درد پشت گردن که در اثر حرکت کردن بدتر میشود.
- دردی که به آهستگی شروع میشود و ظرف 24 ساعت به اوج میرسد.
- سردرد پشت گردن
- گرفتگی عضلات
- درد بالای شانه
- خشکی و سفتی گردن
- بیحسی، ضعف و یا گزگز بازو
ضمناً رگ به رگ شدن گردن میتواند به علائم دیگری مانند گلو درد، تغییرات خلقی، دشواری در تمرکز یا اختلالات خواب نیز دامن بزند که کمتر جنبهی ساختاری دارند.
رگ به رگ شدن نیز مانند کشیدگی میتواند خفیف، متوسط یا شدید باشد و بر همین اساس درجهبندی میشود؛ برای مثال اگر پایین یک بازویتان گزگز کند، رگ به رگ شدن از نوع درجه 3 است. حتماً برای اطمینان از نوع آسیبدیدگی به پزشک مراجعه کنید.
درمان
استراحت، مصرف داروهای ضدالتهاب و گذاشتن کیسه یخ روی گردن عموماً برای پیچخوردگیهای خفیف و متوسط کافی است. مصرف مسکنهای بدون نسخه معمولاً درد را تسکین میدهد، در هر حال بهتر است قبل از مصرف آنها با پزشک مشورت کنید.
چنانچه احتمال میدهید که یکی از اطرافیانتان دچار آسیبدیدگی شدید گردن شده است، او را به سرعت به بیمارستان برسانید. سعی نکنید که مصدوم را حرکت بدهید، مگر آن که برای نجات دادن زندگی او چارهی دیگری نداشته باشید.
آسیبدیدگی گردن درگیر کنندهی عصب و یا نخاع
بعضی موارد آسیبدیدگی گردن سیستم عصبی را نیز درگیر میکند یا به آن آسیب میزند، این نوع آسیبدیدگیها میتواند بسیار جدی باشد. درگیر شدن عصب معمولاً زمانی رخ میدهد که یکی از ساختارهای ستون فقرات یا تعدادی از آنها با ریشهی عصبهای ستون فقرات، نخاع یا هر دو تماس پیدا کرده یا آنها را تحت فشار قرار داده باشد.
بقیهی آسیبدیدگیهای گردن که در این مقاله به آنها میپردازیم، به نحوی جنبهای از سیستم عصبی را به طور خفیف یا جدی درگیر میکنند.
اختلالهای مربوط به آسیب شلاقی (WAD)
آسیب شلاقی یا رگ به رگ شدن گردن (Whiplash) به مجموعهای از علائم دامن میزند که بعد از یک حرکت نامناسب بروز مییابد؛ ابتدا کششی شدید و فراتر از دامنهی حرکتی به سر وارد میشود و آن را با شدت رو به عقب پرتاب میکند، سپس سر به سرعت رو به جلو خم میشود. آسیب شلاقی عموماً حین تصادف خودرو رخ میدهد، اما میتواند پیآمد زمین خوردن، سانحه یا آسیبهای ورزشی هم باشد.
آسیب شلاقی نیز مانند گرفتگی گردن یک تشخیص پزشکی نیست. آسیب شلاقی یک دوره یا اپیزود است که میتواند به عارضههایی مانند کشیدگی تا فتق دیسک منجر شود.
آسیب شلاقی گردن ممکن است به مفصلها یا دیسکها آسیب بزند که به نوبهی خود به تحریک ریشههای اعصاب ستون فقرات یا در موارد نادر، تحریک نخاع میانجامد و علائم عصبی را به وجود میآورد.
علائم
علائم بسته به ماهیت دقیق آسیبدیدگی شامل درد، ضعف، بیحسی، گزگز یا دیگر احساسهای برق گرفتگی میشود که در یک بازو رو به پایین منتشر میشود. سفتی عضلات، سرگیجه یا اختلالات خواب نیز محتمل است. دقت داشته باشید که علائم ممکن است با تاخیر و یک یا دو روز بعد از آسیب شلاقی بروز یابد.
درمان
پژوهشگران معتقدند که رویکرد چندوجهی برای درمان آسیب شلاقی موثر است. این رویکرد شامل رعایت توصیههای پزشک، درمان دستی بافت نرم توسط متخصص ماساژ یا طب فیزیکی، مصرف دارو، بستن گردنبند طبی و یا انجام حرکات اصلاحی میشود.
فتق دیسک
فتق دیسک زمانی ایجاد میشود که مادهی نرم داخل دیسک که به آن نوکلئوس پولپوزوس گفته میشود، از دیوارهی خارجی دیسک بیرون بزند. چنانچه این مادهی ژلاتینی با ریشهی عصب تماس پیدا کند، که غالباً هم این اتفاق میافتد، بیمار با درد و یا علائم عصبی از قبیل ضعف، بیحسی، سوزش یا احساس شوک الکتریکی منتشر در یک بازو روبرو میشود.
پارگی فیبرهای خارجی محکم دیسک یا اصطلاحاً پارگی آنولار منجر به فتق دیسک میشود. پارگی آنولار دیسک میتواند پپامد وارد شدن فشار مکرر یا فشار ناگهانی و شدید به مفصل ستون فقرات باشد. درمان معمولاً با مصرف دارو و فیزیوتراپی شروع میشود، اما ممکن است در صورت لزوم به جراحی ختم شود.
فتق دیسک میتواند در هر نقطهای از ستون فقرات در محل قرارگیری دیسکهای بینمهرهای ضربهگیر رخ دهد، ناحیهی گردن یا مهرههای گردنی یکی از این نقاط است.
تیرکشیدن و سوزش گردن
تیر کشیدن و سوزش گردن (Stingers and burners ) از جمله آسیبهای موقتی است که به ریشهی عصبهای ستون فقرات یا شبکه بازویی (براکیال) وارد میشود. این آسیبها عموماً در میان فوتبالیستها، به ویژه تکلزنها، و ورزشکاران دیگر ورزشهای تماسی مشاهده میشود. تیر کشیدن و سوزش پیآمد خم کردن ناگهانی سر یا وارد شدن همزمان نیروهایی در جهات مخالف به سر و شانه است.
علائم
علائم شامل سوزش، تیر کشیدن، بیحسی، ضعف یا احساس برق گرفتگی در امتداد یک بازو میشود. همچنین ممکن است بیمار احساس گرما نیز بکند.
اگر عارضه شدید باشد یا بیشتر از چند دقیقه طول بکشد، باید به پزشک مراجعه کرد. ورزشکاران مبتلا به تنگی کانال نخاعی بیشتر در معرض خطر هستند و ممکن است پزشک به آنان پیشنهاد کند که از ورزش کنارهگیری کنند تا دچار آسیبهای گردنی فاجعهآفرین نشوند.
درمان
اکثر موارد فتق دیسک خود به خود یا با بهرهگیری از درمانهای غیرجراحی شامل استراحت، فیزیوتراپی و مصرف داروهای ضدالتهابی برطرف میشود. درد و گرفتگی عضلات پشت برخی بیماران با گذاشتن کیسه یخ یا گرمای مرطوب از بین میرود. چنانچه دیسک گردن با درمان غیرجراحی بهبود نیابد، تزریق یا جراحی ستون فقرات ضرورت مییابد.
- درمان دارویی: داروهای غیراستروئیدی ضدالتهاب (NSAIDs) به برطرف شدن درد، التهاب و خشکی کمک میکنند تا توانایی حرکتی بیمار افزایش یابد و بتواند حرکات اصلاحی را انجام دهد. از داروهای پرمصرف و بدون نسخهی NSAIDs میتوان به آسپرین، ایبوپروفن و ناپروکسن اشاره کرد. چون این داروها معده را تحریک میکنند، توصیه میشود که آنها را همراه با غذا مصرف کنید. شل کنندههای عضلانی و مسکنهای مختلف در دورههای ابتدایی درمان، برای تسکین ناراحتی ناشی از اسپاسم عضلات یا درد شدید تجویز میشوند.
- طب فیزیکی: طب فیزیکی با هدف افزایش قدرت مرکزی، انعطافپذیری و استقامت انجام میشود تا بیمار بتواند فعالیتهای روزمرهی خود را انجام دهد. متخصص طب فیزیکی یا فیزیوتراپی تمرینهایی را به بیمار آموزش میدهد که فشار روی عصبها را برطرف میکند و علائم درد و ضعف را کاهش میدهد. برنامهی تمرینی غالباً شامل تمرینهای کششی برای بهبود انعطافپذیری عضلات خشک، و ورزشهای ایروبیک مانند پیادهروی یا کار با دوچرخه ثابت، برای افزایش استقامت و بهبود گردش خون میشود. تمرینهای دیگری نیز به منظور تقویت عضلات کمر، شکم و پا انجام میشود.
- تزریق در ستون فقرات: تزریق داروهای کورتیزونی در پایین کمر به کاهش ورم و التهاب ریشههای عصب کمک میکند تا به این ترتیب توانایی حرکتی بیمار بیشتر شود. از این تزریقها با اصطلاح تزریق اپیدورال یا بلوک عصبی یاد میشود.
- جراحی: چنانچه درمان غیرجراحی موثر نباشد، علائم به تدریج تشدید شده یا بیمار دچار انحطاط عصبی پیشرونده شده باشد، جراحی ضرورت مییابد. فتق دیسک بزرگ به ندرت به عصبهای مثانه یا روده آسیب میزند و جراحی اورژانسی را ضروری میسازد. متداولترین عملهای جراحی برای درمان فتق دیسک گردن عبارت است از: میکرودیسککتومی، لامینکتومی یا فورامینوتومی.
- میکرودیسککتومی: این عمل به منظور برداشتن قطعات دیسک برجسته و غالباً با استفاده از میکروسکوپ انجام میشود.
- لامینکتومی: بخشی از استخوانی که دور نخاع را میگیرد و آن را میپوشاند، یعنی استخوان لامینا، و بافتی که به عصب و نخاع فشار میآورد، برداشته میشود. این عمل تحت بیهوشی عمومی انجام میشود و به یک یا دو روز بستری شدن نیاز دارد. بهبودی کامل شش هفته زمان میبرد.
شکستگی گردن
منظور از شکستگی گردن، شکستگی یکی از مهرههای گردن در اثر سانحه، سقوط یا تغییرات فرسایشی ستون فقرات است. زاویهی وارد شدن نیرو در زمان حادثه غالباً نوع و شدت شکستگی را تعیین میکند.
احتمال شکستگی گردن بازیکنان فوتبالی که با سر مانع عبور توپ میشوند، بسیار بالا است. سالمندان مبتلا به پوکی استخوان نیز به دلیل شکننده بودن استخوانهایشان در معرض خطر هستند. جدیترین شکستگیهای گردن عموماً همراه با دررفتگی است.
درمان با در نظر گرفتن عاملهای متعددی همچون سن، ابتلا به عارضههای دیگر و گستردگی آسیب وارده به ستون فقرات توصیه میشود. اگر شکستگی گردن را ناپایدار کرده باشد، بیمار باید از بریس هالو (halo brace) استفاده کند.
پیشگیری بهترین درمان شکستگی گردن است. در صورت ابتلا به پوکی استخوان یا استئوپنی (کاهش تراکم استخوان) از پزشک یا متخصص طب فیزیکی بخواهید که برای پیشگیری از شکستگی راهنماییتان کنند.
دررفتگی مهرههای گردن
دررفتگی زمانی رخ میدهد که استخوان گردن از موقعیت اصلی خود خارج شده و استحکام ستون فقرات به خطر بیفتد. این جابجایی استخوان گردن، آسیبدیدگی یا تغییرات فرسایشی در عملکرد رباطهای نگهدارنده استخوان را تحت تأثیر قرار میدهد و میتواند منجر به جدا شدن رباط از استخوان زیرین شود. اگر دررفتگی به علت آسیبدیدگی رخ داده باشد، ممکن است با شکستگی همراه باشد.
استخوان در شدیدترین گونههای دررفتگی کاملاً از جای خود خارج میشود، اصطلاحاً رو به جلو میپرد و در این موقعیت قفل میشود. رباطها نیز کاملاً پاره میشود. دررفتگی گاهی با آسیب نخاعی همراه است و یا نیاز به جراحی دارد.
گونههای خفیفتر دررفتگی زمانی رخ میدهد که استخوان کاملاً از جای خود خارج نشود یا فقط یک طرف استخوان کاملاً جابجا شده باشد. چنانچه دررفتگی خفیف باشد، استخوان خود به خود به سر جای خود برمیگردد و بافت نرم نیز با بستن گردنبند طبی درمان میشود.
ضایعهی نخاعی
ضایعه نخاعی (SCI) زمانی ایجاد میشود که شکستگی، دررفتگی یا دیگر آسیبدیدگیهای گردن به نخاع آسیب بزند. چنانچه نخاع در سطح مهره گردنی سوم یا بالاتر آسیب ببیند، بیمار جان خود را از دست میدهد یا برای زنده ماندن به دستگاه تنفس مصنوعی نیاز پیدا میکند.
بیماران دچار ضایعه نخاعی غالباً تا پایان عمر مجبور به تحمل ناتوانی همراه با فلج کامل یا ناقص زیر سطح آسیبدیدگی هستند.
زمانبندی مراقبت اورژانسی و نوع کمکهای اولیه و درمان پزشکی که بلافاصله بعد از آسیبدیدگی جدی گردن ارائه میشود، نقشی حیاتی در زنده ماندن بیمار و کیفیت زندگی وی دارد. چنانچه یکی از اطرافیانتان در سانحهای آسیب دید، بهتر است فرض کنید که دچار آسیبدیدگیهای جدی یا حتی مرگبار گردن، از قبیل ضایعه نخاعی شده است و راهنمای صلیب سرخ را در این شرایط پیاده کنید.
