کیفوز یا قوز کمر (Kyphosis) به حالت مدور غیرعادی در قسمت فوقانی پشت بدن گفته میشود. گوژپشتی عارضهی نسبتاً شایعی است که غالباً در دوران نوجوانی یا جوانی ایجاد میشود. وجود یک انحنای کوچک در بالای کمر عادی است؛ اما کیفوز انحنای غیرعادی ستون فقرات است که باعث بروز ناراحتی و مشکلات مزمن در سراسر بدن میشود. حالت اندامی نامناسب، ناهنجاریهای ستون فقرات یا ضعف ناشی از بالا رفتن سن از عوامل ایجاد قوز کمر به شمار میآید.
انواع قوز کمر
قوز کمر انواع مختلفی دارد که عبارتاند از:
- کیفوز وضعیتی (Postural kyphosis): کیفوز وضعیتی شایعترین نوع گوژپشتی است که غالباً در دوران نوجوانی و به دلیل رشد غیرعادی ستون فقرات و عضلات اطراف ایجاد میشود. کیفوز وضعیتی میتواند پیآمد حالت اندامی نامناسب باشد.
- کیفوز شوئرمن (Scheuermann’s kyphosis): این نوع گوژپشتی نیز معمولاً در دوران نوجوانی ایجاد میشود، اما میتواند از کیفوز وضعیتی شدیدتر شود. پزشکان علت ایجاد کیفوز شوئرمن را نمیدانند.
- کیفوز مادرزادی (Congenital kyphosis): اگر ستون فقرات نوزاد در رحم مادر به خوبی رشد نکند، نوزاد با قوز متولد میشود. کیفوز مادرزادی به سرعت با بالا رفتن سن تشدید میشود.
علل گوژپشتی
ستون فقرات از استخوانهایی به نام مهره تشکیل میشود که روی یکدیگر قرار دارند. این ساختار در بدن منحصر به فرد است و در عین نگهدارنده بودن، انعطافپذیر نیز هست. البته ستون فقرات به دلیل داشتن چنین خصوصیاتی بسیار آسیبپذیر است.
گوژپشتی زمانی ایجاد میشود که مهرههای بالای کمر که به آنها مهرههای صدری گفته میشود، حالت سهگوش یا گوهای شکلی پیدا کنند. در نتیجه ستون فقرات انحنای رو به جلوی غیرعادی پیدا میکند.
قوز کمر به دلایل زیر ایجاد میشود:
- حالت اندامی نامناسب
- اختلالات رشد
- بالا رفتن سن
- شکل غیرعادی مهره
علائم قوز کمر
انحنای غیرعادی و به سمت جلویی که در قسمت بالایی ستون فقرات قابل مشاهده است، یک نشانه اولیه از قوز کمر است. این انحنا باعث ایجاد حالتی شبیه به پشت یک گوزپشت میشود و به نظر میرسد که شانههای بیمار به سمت جلو خم شدهاند.
گوژپشتی غالباً بدون علائم دیگر بروز مییابد؛ بااین حال برخی بیماران دچار علائم زیر نیز میشوند:
- کمر درد
- خشکی و سفتی بالای کمر
- گرد و برجسته شدن پشت بدن
- گرفتگی عضلات همسترینگ
چه کسانی دچار کیفوز یا قوز کمر میشوند؟
قوز کمر عارضهی نسبتاً شایعی است که معمولاً نوجوانان و بزرگسالان را درگیر میکند. البته تعداد انگشتشماری از موارد قوز کمر مادرزادی است.
حالت اندامی نامناسب یکی از عاملهای خطر ایجاد قوز کمر است. به عبارت دیگر کیفوز عمدتاً در افرادی دیده میشود که بدنشان را برای مدتی طولانی در وضعیت نامناسبی قرار میدهند، مثلاً به طور مداوم با رایانه کار میکنند.
عوارض
موارد شدیدتر گوژپشتی با عوارضی از قبیل مشکلات زیر همراه است:
- قوز غیرقابل برگشت در پشت بدن
- کمر درد مداوم
- ضعف یا بیحسی بازوها و پاها
- مشکلات تنفسی
- از دست دادن کنترل مثانه و بیاختیاری ادرار
حرکات اصلاحی کیفوز
متخصص فیزیوتراپی تمرینها و حرکات کششی را برای تقویت عضلات شکم و پشت بدن به بیماران آموزش میدهد. در ادامه با چند مورد از این تمرینهای مفید آشنا میشوید.
به هم فشار دادن عضلات کتف
این حرکت را در سه ست 12 ـ 15 مرتبهای انجام دهید.
صاف بایستید و پاها را به عرض لگن باز کنید. همانطور که آرنجها را رو به پایین و عقب فشار میدهید، عضلات کتف را به هم فشار بدهید. تصور کنید که میخواهید لیمویی را بین دو کتف فشار دهید. حرکت را متوقف و انقباض را رها کنید. این مراحل را 12 ـ 15 بار در سه نوبت تکرار کنید. پس از هر ست 30 ـ 60 ثانیه استراحت کنید.
حشره مرده
این حرکت را در سه ست 6 ـ 8 مرتبهای انجام دهید.
دراز بکشید و پشت خود را روی زمین قرار دهید. زانوها را خم کنید و کف پاها را صاف بر روی زمین قرار دهید. پاهای خم شده را به قدری بالا ببرید که زانوها بر روی مفاصل ران قرار بگیرند و زاویه آنها حدود 90 درجه باشد. عضلات مرکزی خود را تنگ کنید تا پشت پایین کمر به زمین چسبد. در طول تمرین، توجه داشته باشید که این حالت پشت صاف را حفظ کنید. کف دستها را در بقاب یکدیگر قرار دهید و بازوها را به سمت سقف بالا ببرید.
پای چپ را صاف کنید و به سمت زمین بیاورید، سعی کنید که پا با زمین تماس پیدا نکند. بازوی راست را نیز همزمان پایین بیاورید و سعی کنید که با زمین تماس پیدا نکند. در همین حالت بمانید، سپس پا و بازو را به موقعیت اولیه برگردانید. حرکت را با پای راست و بازوی کشیدهی چپ برای سمت دیگر تکرار کنید. تمام این مراحل یک حرکت محسوب میشود. حرکت را 6 تا 8 مرتبه برای هر سمت انجام دهید. حرکت را در سه ست تکرار کنید و پس از هر ست 30 ـ 60 ثانیه استراحت کنید.
پرنده سگ
این حرکت را در سه ست 6 ـ 8 مرتبهای انجام دهید.
چهار دست و پا به گونهای روی زمین قرار بگیرید که دستها زیر شانهها و زانوها زیر مفصلهای ران باشد. عضلات شکم را منقبض کنید، ستون فقرات را صاف نگه دارید و رو به پایین یا کمی رو به جلو نگاه کنید.
بازوی چپ و پای کشیده راست را آنقدر بالا ببرید تا با بقیهی بدن در امتداد یک خط قرار بگیرند. در این حالت بمانید، سپس دست و پا را پایین بیاورید و حرکت را با بازوی راست و پای کشیده چپ تکرار کنید. تمام این مراحل یک حرکت محسوب میشود. حرکت را در سه ست 6 ـ 8 مرتبهای انجام دهید و بعد از هر ست 30 ـ 60 ثانیه استراحت کنید.
برای این که انجام دادن حرکت برایتان آسانتر شود، میتوانید دستهایتان را روی زمین نگه دارید و فقط پا را بالا ببرید و بکشید.
هیپ هینج (Hip Hinge)
این حرکت را در سه ست 10 ـ 12 مرتبهای انجام دهید.
بایستید و پاها را به عرض لگن باز کنید، زانوها را اندکی خم کنید و دستها را روی لگن بگذارید. همانطور که وزن بدن را روی پاشنهها انداختهاید، مفصلهای ران را رو به عقب و بدن را رو به جلو فشار دهید. خم شدن از لگن را آنقدر ادامه بدهید تا بالاتنه تقریباً در زاویه 45 درجه یا بین حالت صاف و موازی با زمین قرار بگیرد.
عضلات باسن را منقبض کنید، مفصلهای ران را رو به جلو فشار بدهید و بالاتنه را به آرامی بلند کنید تا در موقعیت اولیه قرار بگیرید. تمام این مراحل یک حرکت محسوب میشود. این تمرین را در سه ست 10 تا 12 مرتبهای انجام دهید و بعد از هر ست 30 ـ 60 ثانیه استراحت کنید.
حرکت پارو در حالت خمیده
این حرکت را در چهار ست 8 ـ 10 مرتبهای انجام دهید.
یک جفت دمبل بردارید، صاف بایستید و پاها را به عرض شانه باز کنید. لگن را رو به عقب فشار دهید و بگذارید زانوها اندکی خم شود، بالاتنه را آنقدر پایین بیاورید تا تقریباً با زمین موازی شود. بازوهایتان را رها کنید و کف دستها را رو به داخل نگه دارید تا وزنهها رو به پایین آویزان شود.
در این مرحله همانطور که آرنجها را خم میکنید و وزنهها را رو به بالا به سمت پهلو میکشید، عضلات کتف را به هم فشار بدهید. در این وضعیت بمانید، سپس وزنهها را به آرامی پایین بیاورید و به موقعیت اولیه برگردید. تمام این مراحل یک حرکت محسوب میشود. این تمرین را در چهار ست 8 تا 10 مرتبهای انجام دهید و بعد از هر ست 30 ـ 60 ثانیه استراحت کنید.
حرکت پله
این حرکت را در دو ست 8 ـ 10 مرتبهای انجام دهید.
یک جفت وزنه سبک بردارید و آنها را به گونهای در کنار بدن نگه دارید که کف دستها رو به سمت بدن باشد. مقابل پله بایستید. در ابتدا یک پله کوتاه را انتخاب کنید و ارتفاع پله را به تدریج افزایش دهید تا تمرین برایتان سختتر شود.
پای چپ را روی پله بگذارید، وزن بدن را روی پاشنه بیاندازید و خودتان را آنقدر بالا بکشید تا پا صاف شود. دقت کنید که فقط پای روی پله را به کار بگیرید و پای روی زمین را فشار ندهید.
از پله پایین بیایید. تمام این مراحل یک حرکت محسوب میشود. این تمرین را 8 تا 10 بار یا هر چقدر احساس راحتی میکنید، تکرار کنید، سپس جای پاها را عوض کنید. در کل دو ست انجام دهید و بعد از هر ست 30 ـ 60 ثانیه استراحت کنید.
چرخش زانوها
- روی زمین دراز بکشید، زانوها را خم کنید و کف پاها را صاف روی زمین بگذارید.
- زانوها را به آرامی به سمت پهلو حرکت دهید تا کششی را در پشت بدن حس کنید.
- حرکت را حداقل پنج بار برای هر سمت تکرار کنید.
خم کردن لگن
- روی زمین دراز بکشید، زانوها را خم کنید و کف پاها را صاف روی زمین بگذارید.
- پشت بدن را به آرامی گرد کنید و در این بین باسنها و بالای کمر را صاف روی زمین نگه دارید.
- حالت انحناء را چند ثانیه حفظ کنید، سپس به موقعیت صاف اولیه برگردید.
- حرکت را حداقل پنج بار تکرار کنید.
بالا بردن زانو تا قفسه سینه
- مانند دو تمرین بالا روی زمین دراز بکشید و یک زانو را تا قفسه سینه بالا بیاورید.
- دستها را دور زانو بیاندازید و زانو را به آرامی به قفسه سینه نزدیک کنید.
- این موقعیت را چند ثانیه حفظ کنید، سپس به وضعیت اولیه برگردید.
- حرکت را حداقل پنج مرتبه برای هر پا تکرار کنید.
دیگر روشهای درمان کیفوز
درمان گوژپشتی با تمرکز بر پیشگیری از تشدید قوز و در صورت امکان، بازیابی حالت طبیعی اندامها صورت میگیرد. درمان کیفوز بستگی به نوع و شدت قوز دارد. پزشک با توجه به نتایج اسکن و معاینه بالینی، نوع و شدت قوز را تعیین میکند و بهترین روش درمان را پیشنهاد میدهد.
مدیریت پزشکی
شدیدتر شدن قوز کمر عموماً پیآمد اختلال عضلانی ـ اسکلتی در ناحیهی درگیر است، بنابراین مدیریت جسمی باید به عنوان نخستین رویکرد درمان در نظر گرفته شود. عملهای جراحی متفاوتی با توجه به عاملهای زیر انجام میشود:
- انعطافپذیری: عکس رادیوگرافی برای تعیین میزان انعطافپذیری ستون فقرات گرفته میشود. اگر ستون فقرات منعطف باشد، رویکرد خلفی مناسب خواهد بود. اما اگر انعطافپذیری کمتر باشد، رویکرد قدامی یا ترکیبی مورد نیاز خواهد بود. این تکنیکها مبتنی بر فیوژن یا خشک کردن مهرهها با استفاده از پیچ و میله هستند.
- همچنین میتوان عمل جراحی استئوتومی را انجام داد، جراح استخوان را در عمل استئوتومی کوتاه یا بلند میکند یا همترازی آن را تغییر میدهد. استئوتومی غالباً نتایج خوبی را به دست میدهد.
- پوکی استخوان: کیفوز شدید صدری ناشی از پوکی استخوان ممکن است نتیجهی کلاپس یا روی هم خوابیدن مهرهها باشد. این نوع قوز کمر را میتوان با انجام عمل کیفوپلاستی درمان کرد؛ در این عمل بالنی داخل مهره آسیب دیده وارد میشود و با مایع پر میشود، در نتیجه مهره سخت میشود و ارتفاع اصلی خود را بازمییابد.
طب فیزیکی
درمان طب فیزیکی برای کیفوز شدید صدری شامل درمان دستی، بستن بریس و تیپینگ (استفاده از نوارهای چسبی) میشود که در مراحل اولیه و به عنوان نخستین خط درمان انجام میشود. کاهش دادن انحنای شدید قدامی ـ خلفی، بهبود عملکرد جسمی و کاهش درد هدف اصلی از درمان طب فیزیکی است. شناسایی و درمان کیفوز شدید خطر زمین خوردن، شکستگی و محدودیتهای عملکردی را کاهش میدهد.
درمان دستی
متحرکسازی (موبیلیزاسیون) مفصلهای صدری برای بیماران دچار قوز کمر لازم است، چون حرکت ناحیهی صدری این بیماران به دلیل وجود قوز کاهش مییابد. تکنیکهای متحرکسازی ستون فقرات،میوفاشیال و کتف موجب بهبود نظم و همترازی حالت اندامی در بیماران میشود. تکنیکهای خودمتحرکسازی در کنار متحرکسازی منفعل، برای بیماران دچار قوز کمر مفید است؛ برای مثال تنفس دیافراگمی روی فوم رولر به انبساط قفسه سینه کمک میکند. به علاوه اگر به بیمار آموزش کافی داده شود، میتواند این تمرینها را در خانه نیز انجام دهد.
تمرینهای کششی نیز برای برطرف شدن گرفتگی عضلات آموزش داده میشود. انجام تمرینهای کششی زیر به کاهش گرفتگی و سفتی عضلات کمک میکند:
- کشش قفسه سینه روی فوم رولر: این تمرین عضلات سینهای را بلندتر میکند.
- خم کردن زانو/ کشش مفصل ران در حالت دمر: این تمرین طول عضلات ایلیوپسواس و رکتوس فموریس را افزایش میدهد.
- کشش و خم کردن زانو با زاویه 90 درجه در حالت طاقباز: افزایش طول عضلات همسترینگ
- بلند کردن بالاتنه و برگشت به حالت اولیه در وضعیت دمر: این تمرین عضلات اکستنسور ستون فقرات و عضلات ذوزنقهای میانی و تحتانی را تقویت میکند.
- بالا بردن بالاتنه و برگشت به حالت اولیه در وضعیت دمر با کولهپشتی وزن شده: این تمرین عضلات اکستنسور ستون فقرات را تقویت میکند.
- بالا بردن متناوب چهار دست و پا: این تمرین عضلات اکستنسور ستون فقرات را تقویت میکند، کتف و بالاتنه را پایدار میکند و گرفتگی عضلات جلویی را کاهش میدهد.
بریس
بستن بریس فقط زمانی توصیه میشود که به دلیل خشکی بیش از حد یا اثبات بیتاثیر بودن تمرینها، دیگر نتوان قوز کمر را از بین برد. درهر حال انجام حرکات اصلاحی تحت نظر متخصص فیزیوتراپی به بستن بریس ترجیح داده میشود، چون ورزش کردن تهاجم کمتری دارد و به همین دلیل گزینهی مناسبی برای درمان اولیه به شمار میرود.
بستن بریس مولفهی بسیار مهمی در طب فیزیکی است، اما بهترین نتیجه را در حالتی به دست میدهد که از آن در کنار دیگر روشهای طب فیزیکی استفاده شود. ترکیب طب فیزیکی و بریس به رفع خشکی و سفتی ستون فقرات کمک میکند؛ اما بستن بریس بدون بهرهگیری از درمان طب فیزیکی هیچ تاثیری بر مهرههای صدری نخواهد داشت.
پیشگیری
حفظ سلامتی کمر و پشت بدن و رعایت حالت اندامی مناسب میتواند به پیشگیری از کیفوز کمک کند. توصیههای زیر را برای پیشگیری از گوژپشتی رعایت کنید:
- به طور مرتب ورزش کنید.
- سعی کنید قوز نکنید.
- هنگام نشستن پشت میز یا کار با رایانه از تجهیزات ارتوپدی استفاده کنید.
- از کولهپشتیهای با طراحی مناسبی استفاده کنید که وزن را به طور یکنواخت روی پشت بدن توزیع میکنند.
انواع آسیب دیدگی های گردن ناشی از فشار و ضربه و راه های درمان
