تومور ستون فقرات تودههای غیر طبیعی از بافت هستند که در داخل و یا نواحی اطراف ستون فقرات تشکیل میشوند. این سلولها به طور غیر قابل کنترلی رشد و تکثیر پیدا میکنند و ظاهرا نمیتوان از طریق مکانیسمهای کنترل سلولهای طبیعی آنها را کنترل کرد. تومورهای ستون فقرات به دو دسته تومورهای خوش خیم (غیر سرطانی) یا بدخیم (سرطانی) تقسیم میشوند. تومورهای اولیه در ستون فقرات یا نخاع منشأ مییابند و تومورهای متاستاتیک یا ثانویه ناشی از گسترش و سرایت سرطان از قسمتی از بدن به ستون فقرات است.
طبقهبندی تومورهای ستون فقرات
بر اساس ناحیهای از ستون فقرات که تومورها در آنجا تشکیل میشوند
این نواحی اساسی عبارتند از دهانه رحم ، قفسه سینه ،کمر و استخوان خاجی یا همان ساکروم .
بر اساس محل تشکیل تومورها در ستون فقرات
اینترا دورال-خارج از مغز استخوان
در این حالت، تومور در داخل پوشش نازک نخاع (دورا) قرار دارد اما خارج از نخاع واقعی است. فراوانی وقوع تومورهای ستون فقرات در این مکان ۴۰ درصد است.
تومور نخاع اینترا مدولاری
این تومورها در داخل ستون فقرات رشد میکنند. آنها به طور معمول از سلولهای گلیال یا اپیدیمال (نوعی سلول گلیال) مشتق میشوند که در سراسر محوطه ستون فقرات یافت میشود. فراوانی وقوع این تومورها در این مکان تقریبا چیزی در حدود ۵ درصد است.
تومورهای اکسترادورال
این دسته از تومورها در خارج از دورا یا پوشش نازک اطراف نخاع تشکیل میشوند. فراوانی تشکیل این دسته از تومورهای ستون فقرات در مقایسه با موارد فوق تقریبا ۵۵ درصد است.
تومورهای ستون فقرات کودکان
کودکان، در مقابل بزرگسالان، هنوز به رشد کامل اسکلتی و استخوانی نرسیدهاند و به همین دلیل، پزشکان باید این نکته را در نظر بگیرند وقتی درمانی برای آنها تجویز میکنند. فاکتورهای دیگری که پزشکان باید در نظر بگیرند، شامل پایداری ستون فقرات، بار سنگینی که عمل جراحی در مقایسه با روشهای غیرجراحی بر روی آن میگذارد، و حفظ عملکرد عصبی است. این موارد بسیار مهم هستند و پزشکان در هنگام تجویز درمان برای این دسته از تومورها باید به آنها توجه ویژهای داشته باشند.
علل سرطان ستون فقرات چیست؟
علت بیشتر تومورهای ستون فقرات اولیه مشخص نیست. گاها برخی از آنها را به قرار گرفتن در معرض عوامل سرطانزا نسبت میدهند. لنفومهای ستون فقرات که سرطانهایی هستند که لنفوسیتها (نوعی سلول ایمنی) را تحت تأثیر قرار میدهند در افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف شیوع بیشتری دارند. همچنین گاهی در برخی از خانوادههای خاص شیوع بیشتری از تومورهای ستون فقرات وجود دارد، بنابراین میتوان نتیجه گرفت که به احتمال زیاد ژنتیک در ابتلا به سرطان ستون فقرات نقش دارد.
گاهی در تعداد کمی از موارد ممکن است که تومورهای اولیه ناشی از وجود این دو بیماری ژنتیکی باشد:
- نوروفیبروماتوز 2 : در این اختلال ارثی (ژنتیکی) ممکن است که تومورهای خوش خیم در لایه آراکنوئید نخاع یا سلولهای گلیلی پشتیبان تشکیل شوند. با این حال، تومورهای شایعتر مرتبط با این اختلال بر اعصاب مربوط به شنوایی تأثیر میگذارند و قاعدتا میتوانند منجر به از دست دادن قدرت شنوایی در یک یا هر دو گوش شوند.
- بیماری فون هیپل- لینداو : این اختلال نادر و چند سیستمه با تومورهای خوشخیم رگهای خونی (همانژیووبلاستوما) در مغز، شبکیة چشم و ستون فقرات و سایر انواع تومورهای کلیوی یا غدههای آدرنال همراه است.
علائم سرطان ستون فقرات چیست؟
کمر درد غیر مکانیکی، به خصوص در قسمت میانی یا پایین کمر جزء شایعترین علامت تومورهای خوش خیم و بدخیم ستون فقرات هستند. این نوع کمر درد به طور خاصی به آسیبدیدگی، فشار یا فعالیت بدنی مربوط نمیشود. با این وجود گاهی ممکن است که با انجام فعالیت میزان درد افزایش یابد و حتی شب به هنگام خوابیدن این درد بدتر نیز شود. بعضا پیش میآید که درد به قسمت پشت باسن، ساق، پاها یا بازوها نیز سرایت پیدا کند و علیرغم درمان به شیوههای محافظهکارانه یا همان غیر جراحی که غالبا در کاهش کمر درد ناشی از دلایل مکانیکی موثر است باز هم ممکن است که این درد با گذشت زمان بدتر شود. بسته به نوع و محل تشکیل تومور، به خصوص با رشد تومور و فشار آوردن به نخاع، ریشههای عصبی، رگهای خونی یا استخوانهای ستون فقرات، علائم و نشانههای دیگری نیز ممکن است ظهور پیدا کند.
سایر علائم سرطان ستون فقرات میتواند شامل موارد زیر شود:
- بیحسی یا ضعف عضلات در ناحیه پاها، بازوها یا قفسه سینه
- خشکی گردن یا کمر
- علائم عصبی و درد (مانند سوزن سوزن شدن) با مانور والسالوا (حبس نفس) افزایش مییابد.
- به سختی راه رفتن که گاهی اوقات باعث افتادن فرد می شود
- کاهش حساسیت به درد، گرما و سرما
- از بین رفتن عملکرد روده یا مثانه (بیاختیاری ادرار و مدفوع)
- فلجشدن بدن که بسته به اعصاب تحت فشار در اثر رشد تومور، با شدتهای مختلف و در نقاط مختلفی از بدن اتفاق میافتد.
- اسکولیوز یا سایر ناهنجاریهای ستون فقرات که ناشی از وجود یک تومور بزرگ و یا مخرب هستند.
آزمایش و تشخیص سرطان ستون فقرات
برای تشخیص تومورهای ستون فقرات، معاینه کامل پزشکی با تمرکز بر کمردرد و نقص عصبی، اولین قدم است. در این معاینه، پزشک با بررسی دقیق علائم و نشانهها و انجام آزمونهای فیزیکی، سعی میکند به تشخیص نهایی برسد. اما برای تشخیص دقیق و قطعی، آزمایشهای رادیولوژی نیز ضروری هستند. آزمایشهای رادیولوژی مانند اسکان برای تصویربرداری ستون فقرات و جلوگیری از تومورهای مشکوک، به عنوان ابزارهای تأییدی استفاده میشوند و به پزشک کمک میکنند تا تشخیص دقیقتری را بر روی تومور بگذارد.
- عکسبرداری با اشعه ایکس : استفاده از پرتودرمانی برای تولید فیلم یا تصویر قسمتی از بدن میتواند ساختار مهرهها و طرح کلی مفاصل را نشان دهد. برای یافتن سایر علل احتمالی درد، یعنی تومورها، عفونت، شکستگیها و غیره عکسبرداری از ستون فقرات با اشعه X مورد نیاز است اما با این وجود، پرتوهای ایکس در تشخیص تومورها چندان مطمئن نیستند.
- اسکن توموگرافی کامپیوتری (اسکن CT یا CAT ): پس از آن که به کمک کامپیوتر عکسبرداریهای اشعه ایکس بررسی شدند یک تصویر تشخیصی ایجاد میشود. یک اسکن CT یا CAT میتواند شکل و اندازه کانال ستون فقرات، محتویات آن و ساختارهای اطراف آن را نشان دهد. همچنین استفاده از سی تی اسکن در ایجاد تصاویری از ساختارهای استخوانی بسیار موفق است.
- تصویربرداری با رزونانس مغناطیسی (MRI): یک آزمایش تشخیصی است که با استفاده از آهنرباهای قدرتمند و فناوری رایانه، تصاویر سه بعدی از ساختارهای بدن را تولید میکند. به کمک ام آر آی میتوان نخاع، ریشههای عصبی و مناطق اطراف آن و همچنین بزرگ شدن، دژنراسیون و تومورها را نیز مشاده کرد.
- اسکن استخوان : یک آزمایش تشخیصی است که در آن از تکنسیوم ۹۹ استفاده میشود. اسکن استخوان به عنوان ابزاری برای شناسایی تومورهای استخوانی (مانند تومورهای استخوانی اولیه ستون فقرات)، عفونت و بیماریهای مرتبط با متابولیسم غیر طبیعی استخوان مفید است.
درمان سرطان ستون فقرات
معمولا تصمیمگیری در مورد درمان چند رشتهای است که شامل تخصص جراحان ستون فقرات، انکولوژیستهای پزشکی، انکولوژیستهای پرتونگاری و سایر متخصصان پزشکی است. از این رو انتخاب روشهای درمانی اعم از جراحی و غیر جراحی با توجه به جنبههای مختلف سلامت کلی بیمار و اهداف مراقبت از آن صورت میگیرد.
شیوههای درمانی غیر جراحی سرطان ستون فقرات
گزینههای درمانی غیرجراحی برای تومورهای ستون فقرات شامل نظارت و مراقبت، شیمی درمانی و پرتودرمانی است. تومورهایی که بدون علائم هستند یا دارای علائم خفیفی هستند و تغییر یا پیشرفت آنها مشخص نیست، ممکن است با تحت نظر قرار دادن و تحت کنترل قرار گرفتن از طریق انجام امآرآیهای منظم و مستمر، مدیریت و کنترل شوند. برخی از تومورها به خوبی به شیمی درمانی و برخی دیگر به پرتودرمانی پاسخ میدهند. با این حال، انواع خاصی از تومورهای متاستاتیک وجود دارند که در برابر پرتودرمانی (مانند تومورهای گوارشی و کلیوی) مقاومت نشان میدهند. در این موارد، جراحی ممکن است تنها گزینه درمانی مناسب باشد.
عمل جراحی سرطان ستون فقرات
علائمی که نشان میدهد باید فرد تحت عمل جراحی قرار بگیرد بسته به نوع تومور متفاوت است. برای درمان تومورهای ستون فقرات اولیه (غیر متاستاتیک) کل بلوک برداشته میشود. در بیماران مبتلا به تومورهای متاستاتیک، درمان عمدتا یک راهکار موقتی برای کاهش درد است، جراحی با هدف ترمیم یا حفظ عملکرد عصبی، تثبیت ستون فقرات و کاهش درد انجام میشود. به طور کلی، عمل جراحی تنها در مواردی مورد استفاده قرار میگیرد که انتظار میرود بیمار ۳ الی ۴ ماه یا کمی بیشتر زنده است زیرا تومور در برابر پروتودرمانی یا شیمی درمانی مقاوم است. علائم مربوط به جراحی شامل درد غیرقابل تحمل، فشردهسازی نخاع و نیاز به تثبیت شکستگیهای پاتولوژیک است.
در مواردی که عمل جراحی امکانپذیر است، ممکن است برای راحتی برش از آمبولیزاسیون قبل از عمل استفاده شود. این روش شامل قرار دادن سوند یا لوله از طریق شریان در کشاله ران است. کاتتر از طریق رگهای خونی به محل تومور هدایت میشود و یک ماده آمبولیزه کننده که مایعی چسب مانند است را حمل میکند که باعث انسداد عروق تغذیهکننده تومور میشود. هنگامی که رگهای خونی که تغذیهکنندة تومورها هستند مسدود شوند، غالبا میتوان خونریزی را در حین عمل کنترل کرد، میتوان خطرات ناشی از عمل جراجی را کاهش داد.
پرتودرمانی
پرتودرمانی یا رادیوتراپی که در آن به کمک یک دستگاه پرتوهایی با شدت بالا به محل استقرار تومور تابانیده میشوند تا سلولهای سرطانی از بین روند، بخش مهمی از روند درمانی سرطان ستون فقرات را تشکیل میدهد. غالبا پس از عمل جراحی تومورهای ستون فقرات به منظور از بین بردن سلولهای سرطانی باقی مانده از رادیوتراپی استفاده میشود.
رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی
رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی این امکان را فراهم میکند تا با حفظ سایر بافتهای طبیعی، دوز دقیقی از پرتو به تومور تابانیده شود. رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی که ترکیبی از تکنولوژی تصویربرداری مدرن از قبیل توموگرافی کامپیوتری (CT) و تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) با سیستمهای برنامهریزی کامپیوتر پیشرفته است امروزه به استاندارد جدید در پرتو درمانی تبدیل شده است.
رادیوسرجری ستون فقرات
رادیوسرجری یا جراحی با امواج رادیویی که یک شیوهی درمانی یک تا ۵ جلسهای بسیار دقیق است برای چالش برانگیزترین مواردی که در آن عمل جراحی یا سایر شیوههای پرتودرمانی موثر واقع نشدهاند طراحی شده است. این شیوة درمانی که از اسمش پیداست ضمن حفظ عملکرد طبیعی ستون فقرات، در درمان تومورهای داخل ستون فقرات کاربرد دارد. از آنجایی که رادیوسرجری دقت فوق العادهای و عوارض جانبی کمی به همراه دارد و دورهي درمانی آن در مدت زمان کوتاه و تعداد جلسات کمی صورت میگیرد لذا گزینه مناسبی برای درمان موارد زیر میباشد:
- تومورهای مقاوم در برابر تشعشع و پرتودرمانی
- بیمارانی که به دلیل شرایط پزشکی دیگر تحمل عمل جراحی را ندارند
پرتودرمانی تصویری هدایت شده
از این روش درمانی برای تومورهای ستون فقرات استفاده میشود که به کمک تصاویر هدایت شده در لحظه، شکل و موقعیت دقیق تومور را ثبت میکند و اشعه را به طور کاملاً متمرکز بر روی تومورهای ستون فقرات ارائه میدهد. این روش به خصوص در مورد تومورهای متاستاتیک ستون فقرات و تومورهایی که با ستون فقرات در تماس هستند، استفاده میشود.
پرتودرماني با شدت مختلف (IMRT)
این شکل پیشرفته رادیوتراپی تطبیقی، نرم افزار برنامهریزی درمانی را با استفاده از تصویربرداری ۳ بعدی و شدتهای مختلف پرتو با توجه به اندازه و شکل تومور، به دستگاه درمانی واقعی متصل میکند. برای تومورهای دشوار مانند تومورهایی که به ساختار بحرانی مانند نخاع بسیار نزدیک هستند پرتودرمانی با استفاده از ماژول شدت این امکان را فراهم میسازد تا با جابجایی یا تنظیم پرتو درمانی مطمئنتر را به بیمار بدهد. این دستگاه تیم درمانی را قادر میسازد که پرتوهای تابشی را از زاوایای مختلف بر روی تومور بتابانند.
