فیزیوتراپی(PT) با استفاده از روشهای گوناگونی مانند ماساژ، گرما درمانی، تمارین ورزشی، الکتروتراپی و آموزش به بیمار، به درمان آسیبدیدگی یا ناهنجاریهای کمر کمک میکند.
تمامی بیماران در گروههای مختلف سنی مانند کودکان، بزرگسالان و سالمندان میتوانند از درمان به کمک فیزیوتراپی بهرهمند شوند.
متخصصین فیزیوتراپی از روشهای مختلفی برای درمان عارضههای گوناگون استفاده میکنند و به بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک میکنند.
کاربردهای فیزیوتراپی کمر
متخصص فیزیوتراپی با بررسی درد کمر و ستون فقرات، در درمان موارد زیر به بیمار کمک میکند :
درد ناشی از آسیبدیدگی ستون فقرات
ستون فقرات تشکیل شده است از استخوانهایی به نام مهره که توسط دیسکها از هم جدا شدهاند. اعصابی که از مغز به بخشهای دیگر بدن میرسند، از طریق ستون فقرات عبور میکنند. هنگامی که فشاری بر اعصاب در ستون فقرات وارد شود، علائمی مانند درد، بیحسی، احساس گزگز و ضعف ایجاد میشوند. این علائم همیشه در کمر یا ستون فقرات رخ نمیدهند، بلکه بسته به اعصاب تحت فشار، موقعیت اعصاب در ستون فقرات و محل انتشار آنها، ممکن است در مناطق مختلف بدن ایجاد شوند. دردها به طور کلی به دو شکل تقسیم میشوند: درد شدید و درد مزمن. بیشتر افرادی که مشکل در گردن یا کمر دارند، با درد شدیدی مواجه میشوند که ممکن است به مدت چهار تا شش هفته ادامه داشته باشد و بهبودی خودبخودی بیدرمانی را تجربه کنند. اما دردهای مزمن، که بیش از سه ماه طول میکشند، نیاز به درمان پزشکی دارند. دلایل شایع دردهای مرتبط با ستون فقرات عبارتند از :
- بیماری تخریب دیسک بین مهرهای
- سندروم فاست (التهاب مفاصل فاست)
- هماتوم (تجمع خون)
- فتق دیسک (بیرونزدگی یا پارگی دیسک که باعث وارد شدن فشار بر اعصاب مجاور میشود)
- عفونت
- کشیدگی یا اسپاسم عضلانی
- آرتروز (غضروف اطراف مهره به تدریج از بین میرود و در نتیجه استخوان با اعصاب تماس پیدا میکند)
- پوکی استخوان (تراکم استخوان کاهش پیدا میکند و باعث ضعیف شدن یا شکستگی مهره میشود و در نتیجه بر اعصاب ستون فقرات فشار وارد میشود)
- اسکولیوز (خمیدگی غیرطبیعی ستون فقرات)
- تنگی کانال نخاعی که باعث وارد شدن فشار بر اعصاب میشود
- اسپوندیلولیستزیس (لغزش مهرههای کمری)
- اسپوندیلوز (آرتروز ستون فقرات)
- تومور
کمردرد
کمردرد معمولاً باعث محدود شدن میزان فعالیت بیمار میشود. اولین قدم جهت درمان آسیبدیدگی کمر، تسکین درد کمر میباشد. دلایل شایع کمردرد شامل موارد زیر میباشند:
- افزایش سن
- فعالیت زیاد که بر عضلات کمر فشار وارد کند
- افزایش وزن و عدم تناسب اندام که باعث وارد شدن فشار بر کمر میشود
فتق دیسک بین مهرهای
بین مهرههای ستون فقرات، دیسکها قرار دارند. فشار شدید میتواند باعث پارگی یا بیرونزدگی دیسک بشود. زمانی که دیسک ضعیف بشود، امکان دارد قسمتی از آن جابهجا شده و بر عصب یا حتی طناب نخاعی فشار وارد کند؛ در نتیجه ممکن است درد، بیحسی، احساس گزگز یا ضعف ایجاد شود. عوامل مختلفی میتوانند باعث کاهش مقدار آب موجود در دیسکها شوند. به همین دلیل دیسکها ضعیف شده و احتمال آسیبدیدگی آنها بیشتر میشود. عواملی که باعث کاهش آب موجود در دیسک میشوند عبارتند از
- افزایش سن
- اضافه وزن
- بلند کردن اشیاء سنگین
- سیگار کشیدن
اسکولیوز و ناهنجاریهای ستون فقرات
ستون فقرات سالم در حالت عادی دارای مقدار کمی خمیدگی میباشد ولی برخی از عارضهها میتوانند باعث خمیدگی غیرطبیعی ستون فقرات شوند. این عارضهها عبارتند از :
اسکولیوز باعث خمیدگی ستون فقرات به شکل C یا S میشود. این عارضه معمولاً در کودکان و خصوصاً دختران ایجاد میشود ولی میتواند در بزرگسالان هم ایجاد شود.
- کیفوز باعث خمیدگی شدید ستون فقرات میشود به شکلـی که در بدن قوس ایجـاد میشود. کیفوز وضعیتی در اثر وضعیت نامناسب بدن ایجاد میشود و معمولاً خیلی شدید نمیباشد. انواع دیگر کیفوز میتوانند باعث ایجاد ناهنجاری در مهرهها و خمیدگی شدیدتر بدن بشوند.
اسکولیوز و کیفوز همچنین میتواند باعث ایجاد موارد زیر شوند :
- عدم تقارن لگن، شانهها و کمر
- برآمدگی استخوان کتف
- عدم توانایی در راست ایستادن
- ایجاد شدن برآمدگی بر روی کمر
شکستگی ستون فقرات
تراکم مهرههای ستون فقرات کمتر از تراکم استخوانهای دیگر در بدن است و در نتیجه انجام حرکاتی مانند خم شدن و چرخش بدن امکانپذیر میشود. به همین علت مهرهها در مقابل شکستگی آسیبپذیرتر هستند. شکستگی کمر زمانی ایجاد میشود که یکی از استخوانها در ستون فقرات بشکند. این نوع شکستگی با نام شکستگی فشاری مهره نیز نامیده میشود.
تنگی کانال نخاعی
تنگی کانال نخاعی در اثر تنگ شدن فضای استخوانی اطراف طناب نخاعی ایجاد میشود. در نتیجه بر طناب نخاعی فشار وارد میشود. این عارضه در اثر عوامل زیر ایجاد میشود :
- فرسودگی ناشی از افزایش سن
- مشکلاتی که از زمان تولد در ناحیه کمر وجود داشتهاند
- التهاب مفاصل
تنگی کانال نخاعی میتواند باعث ایجاد علائم زیر شود :
- درد در کمر، گردن، پاها یا باسن
- احساس سوزش یا بیحسی در پاها
- احساس ضعف در پاها
تومورهای ستون فقرات
درست است، تومورهایی که روی استخوانهای ستون فقرات یا در نزدیکی آنها شکل میگیرند، میتوانند باعث مختل شدن ارتباط بین طناب نخاعی و مغز شوند. این تومورها ممکن است در خود ستون فقرات شکل بگیرند یا از مناطق دیگر بدن به سمت ستون فقرات گسترش یابند. بسته به محل و نوع تومور، میتوانند علائم مختلفی را ایجاد کنند. برخی از علائم ممکن شامل درد شدید در منطقه مورد تحت تأثیر، تغییرات در عملکرد عصبی مانند بیحسی، ضعف عضلانی، تنگی در حرکت، مشکلات در کنترل مثانه و روده، و تغییرات در عملکرد جنسی میباشند. در صورت مشاهده هرگونه علامت یا علائم ناشی از تومور در منطقه ستون فقرات، مراجعه به پزشک جهت ارزیابی و تشخیص دقیق و درمان مناسب الزامی است. معمولاً این علائم شامل موارد زیر میباشند :
- کمردرد
- احساس سرما یا بیحسی در پاها یا دستها
- بیاختیاری ادرار یا مدفوع
- ضعف و گرفتگی عضلات
اسپوندیلولیستزیس
اسپوندیلولیستزیس زمانی ایجاد میشود که آسیبدیدگی یا ناهنجاری باعث خارج شدن یک یا چند مهره از جای خود میشود و باعث وارد شدن فشار بر طناب نخاعی و یا اعصاب مجاور میشود. دو نوع شایع اسپوندیلولیستزیس عبارتند از :
- اسپوندیلولیستزیس تخریبی : مهره خاصیت انعطافپذیری و استحکامش را (در اثر افزایش سن یا التهاب مفاصل) از دست میدهد و در نهایت از جای طبیعی خود خارج میشود.
- اسپوندیلولیستزیس اسپوندیلولیتیک : شکستگی در استخوان پایین کمر میتواند باعث جابهجایی مهره بشود.
برخی از افراد برای چندین سال به این عارضه مبتلا هستند ولی زمانی متوجه آن میشوندکه مهرهی جابهجا شده به اعصاب مجاور فشار وارد کند. نشانههای این عارضه عبارتند از :
- پا درد
- درد در قسمت پایین کمر
- احساس سوزش یا بیحسی در پاها
- احساس ضعف در پاها
تشخیص درد کمر و ستون فقرات
پزشک به طور کامل سابقه پزشکی بیمار و علائم را بررسی میکند و جهت تشخیص دقیق بیماری آزمایشهایی را نیز انجام خواهد داد. متداولترین آزمایشها جهت تشخیص بیماری عبارتند از :
- تصویربرداری با اشعه ایکس همراستایی استخوانها و همچنین وجود آرتروز یا تومور در بدن بیمار را نشان میدهد.
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی یا ام آر آی و همچنین توموگرافی رایانهای (سی تی اسکن) جهت تشخیص فتق دیسک و همچنین مشکلات مرتبط با عضلات، غضروفها، رباطها، تاندونها و رگهای خونی استفاده میشوند.
- میلوگرافی با استفاده از رنگ جهت نشان دادن فشردگی طناب نخاعی بوسیله مهره در ستون فقرات استفاده میشود.
- اسکن استخوان برای تشخیص تومور یا شکستگی فشاری ناشی از پوکی استخوان استفاده میشود.
- بررسیهای الکترودیاگنوستیک برای تشخیص فشردگی اعصاب ناشی از فتق دیسک یا تنگی کانال نخاعی به کار برده میشوند.
- دیسکوگرام برای بررسی هر گونه آسیبدیدگی در دیسکها استفاده میشود.
- الکترومیوگرافی (EMG) جهت ارزیابی آسیبدیدگیهای عصب یا عضله به کار برده میشود.
تشخیص علت کمردرد اولین قدم جهت درمان عارضه محسوب میشود. پس از تشخیص دقیق عارضه، پزشک شرایط بیمار را بررسی کرده و برنامه درمانی مطابق با نیازهای بیمار را طراحی میکند.
مزایای فیزیوتراپی
فیزیوتراپی به افرادی که از عارضههای گوناگون مادرزادی، بیماریهای مرتبط با افزایش سن یا تصادفات رنج میبرند کمک میکند.
متخصص فیزیوتراپی در ارتباط با تمارین ورزشی خاص و تغییر در نحوه زندگی به بیمار آموزش میدهد و در نتیجه باعث میشود تا درد بیمار تسکین پیدا کند. متخصص فیزیوتراپی همچنین انجام حرکاتی مانند پیادهروی و استفاده از ابزار کمکی خاص را به بیمار توصیه میکند. ماساژ دستی با بهبود جریان خون و ریلکس کردن ناحیه آسیبدیده، درد و خشکی را تسکین میدهد. این روش که جهت اصلاح حرکتی و بهبود عملکرد بیمار استفاده میشود به عنوان درمان دستی شناخته میشود.
تأثیر فیزیوتراپی در درمان کمردرد
فیزیوتراپی موثرترین و سادهترین راه تسکین درد یا خشکی گردن و کمر محسوب میشود. این روش شامل حرکات کششی، ماساژ و تمارین ورزشی جهت کاهش درد، تقویت عضلات و کاهش سفتی عضلات میباشد و باعث افزایش تحرک بیمار میشود. جهت درمان درد به طور دائمی، به جای مصرف دارو بهتر است از فیزیوتراپی استفاده شود.
انواع روشهای درمانی فیزیوتراپی
فیزیوتراپی جهت درمان مشکلات و آسیبدیدگیهای کمر و گردن شامل دو قسمت میباشد :
- فیزیوتراپی به روش غیر فعال که جهت کاهش و کنترل درد استفاده میشود. این روش معمولاً با استفاده از کمپرس سرد یا گرم، سونوگرافی، تحریک الکتریکی عصب از راه پوست و یونتوفورزیس انجام میشود.
- فیزیوتراپی به روش فعال به کمک انجام حرکات کششی و ورزشیهای هوازی برای بهبود آسیبهای گردن و کمر استفاده میشود. بیمار میتواند تمارین ورزشی را به طور روزانه برای مدت 20 تا 30 دقیقه جهت تسکین درد و مشکلات مرتبط با کمر انجام دهد.
روشهای دیگر فیزیوتراپی عبارتند از :
- برنامه جامع درمانی: این برنامه شامل درمان دستی، ماساژ و درمان با لیزر سرد جهت بهبود بلندمدت مشکلات کمر استفاده میشود.
- اصلاح وضعیت بدنی: طبق توصیه متخصص فیزیوتراپی بیمار باید هنگام استفاده از تلفن همراه یا رایانه به طور مداوم استراحت کند. به این منظور وضعیت ایستادن باید به صورت صاف و مستقیم باشد و شانهها و گردن کمی به سمت عقب برگردانده شوند و همچنین جهت بهبود جریان خون بایستی هر 30 دقیقه یکبار پیادهروی انجام شود.
هدف از انجام فیزیوتراپی جهت درمان کمردرد
فیزیوتراپی جهت درمان درد گردن و کمر به منظور تحقق موارد زیر انجام میشود :
- آموزش به بیمار در مورد علت اصلی ایجاد درد
- آموزش در ارتباط با وضعیت مناسب بدنی و نحوه صحیح انجام امور روزانه
- سرعت بخشیدن به روند درمان به کمک تمارین مختلف ورزشی
- بهبود حرکتی و انعطافپذیری مفاصل
- جلوگیری از بروز مجدد آسیبدیدگی عضلات و مفاصل
- کنترل درد شدید بوسیله روشهای گوناگون فیزیوتراپی
- بازگشت به انجام فعالیتهای زندگی روزمره
درمان به کمک فیزیوتراپی چقدر زمان میبرد؟
عوامل مختلفی در زمان بهبودی بوسیله فیزیوتراپی مؤثر هستند. این عوامل عبارتند از :
- شدت عارضه
- وضعیت بافت در ناحیه ستون فقرات پیش از آسیبدیدگی
برای مثال چنانچه بیمار 60 سال سن داشته باشد، امکان دارد بافت در ناحیه ستون فقرات قبلاً فرسوده شده باشد. در نتیجه سرعت بهبود پایینتر میباشد. ولی در مورد شخصی که 20 سال سن داشته باشد و فرسودگی بافت در ناحیه ستون فقرات کمتر باشد، سرعت بهبود بسیار بالاتر است.
عوامل دیگری که در زمان بهبودی مؤثر هستند عبارتند از :
- وضعیت کلی سلامتی
- وزن
- سیگار کشیدن
- افسردگی
فیزیوتراپی آسیب ورزشی کمر
متخصص فیزیوتراپی به وسیله ارزیابی، تشخیص و توانبخشی، همچنین ارائه آموزش به بیمار درباره محدودیتهای حرکتی، به درمان آسیبدیدگی ورزشکاران کمک میکند.
فیزیوتراپی با استفاده از شیوههای مختلف و روشهای درمانی همهجانبه سبب رفع درد و آسیبدیدگی بیمار شده و در نهایت باعث اصلاح حرکات و بهبود عملکرد بدن به بهترین وجه میشود.
