استئوآرتریت عارضهای مربوط به مفاصل میباشد که با افزایش سن و پس از سالها حرکت مداوم ایجاد میشود. استئوآرتریت در اثر التهاب، تخریب و از بین رفتن غضروف در مفاصل بروز میکند. غضروف یک بافت لغزنده است که قسمت انتهایی استخوانها در مفصل را پوشش میدهد. در حالت طبیعی غضروف حرکت روان استخوانها بر روی یکدیگر را امکانپذیر میسازد ولی در اثر استئوآرتریت لایه فوقانی غضروف تخریب شده و سبب سایش استخوانها بر یکدیگر میشود.
استئوآرتریت بسیار شایع میباشد ولی افرادی که تحرک جسمانی زیادی دارند قادر به کنترل علائم این عارضه هستند. استئوآرتریت میتواند بر هر مفصلی در بدن تأثیر بگذارد. در بیشتر موارد این عارضه سبب آسیبدیدگی در قسمتهای لگن، دستها، زانوها، قسمت پایین کمر و گردن میشود.
علائم استئوآرتریت
درد مفصل ناشی از استئوآرتریت امکان دارد خفیف و یا شدید باشد. علائم استئوآرتریت شامل درد و ورم مفصل، خشکی مفصل پس از برخاستن از خواب و احساس سایش استخوانها با یکدیگر میباشند. در همه افراد مبتلا به این عارضه درد ایجاد نمیشود.
استئوآرتریت بیشتر در دستها، قسمت پایین کمر، گردن، زانوها، لگن و پاها ایجاد میشود. این عارضه بر اعضای داخلی بدن تأثیر نمیگذارد.
دستها
استئوآرتریت در دستها به طور معمول ناشی از عوامل ژنتیکی در افراد خانواده رخ میدهد. اگر مادر یا مادربزرگ فرد مورد نظر از این بیماری رنج میبرند، احتمال ابتلا به استئوآرتریت در دستها در این فرد افزایش مییابد. همچنین، زنان بیشتر از مردان در معرض خطر ابتلا به استئوآرتریت در دستها قرار دارند. بیشترین موارد این بیماری در زنان پس از یائسگی رخ میدهد.
در صورت بروز استئوآرتریت در دستها، امکان دارد برآمدگیهای کوچک استخوانی در قسمت مفاصل انتهایی انگشتان دست ایجاد شود. این برآمدگیها گرههای هبردن نام دارند. برآمدگیهای مشابهی به نام گرههای بوچارد نیز ممکن است در قسمت مفاصل میانی انگشتان دست ایجاد شوند. امکان دارد انگشتان دست بزرگ شده و همچنین ممکن است دردناک و خشک و بیحس شوند. معمولاً استئوآرتریت بر قسمت پایه مفصل انگشت شست نیز تأثیر میگذارد.
زانوها
زانوها از جمله مفاصلی هستند که به مقدار زیادی در اثر استئوآرتریت دچار آسیبدیدگی میشوند. علائم استئوآرتریت زانو شامل خشکی، ورم و درد مفاصل میباشد که سبب دشواری در راه رفتن و بالا رفتن از راه پله، نشستن و برخاستن از صندلی و مشکل در استفاده از وان حمام میشود. استئوآرتریت زانو میتواند باعث از کار افتادگی شود.
لگن
بروز استئوآرتریت در قسمت لگن شایع میباشد. علائم استئوآرتریت لگن شامل درد و خشکی مفصل میباشند. ولی در برخی از مواقع درد در کشاله ران، قسمت داخلی ران، باسن یا حتی زانوها نیز ایجاد میشود. استئوآرتریت لگن میتواند سبب محدودیت در حرکت و خم شدن بشود و انجام فعالیتهای روزانه مانند پوشیدن لباس و کفش را برای شخص دشوار کند.
ستون فقرات
علائم بیماری استئوآرتریت ستون فقرات شامل خشکی و درد در گردن و قسمت پایینی کمر میباشند. در برخی از موارد تغییرات مربوط به التهاب مفصل در ستون فقرات میتواند باعث وارد آمدن فشار بر اعصاب ستون فقرات شده و منجر به بروز ضعف، احساس گزگز یا بیحسی در دستها و پاها شود. در موارد استئوآرتریت شدید، ممکن است حتی بر عملکرد روده و مثانه نیز اثر منفی گذاشته شود.
دلایل و عوامل مؤثر در ایجاد بیماری استئوآرتریت
بر طبق تحقیقات انجام شده، علت استئوآرتریت در واقع مجموعهای از عوامل موجود در بدن و محیط زندگی میباشند. با افزایش سن، احتمال بروز استئوآرتریت نیز افزایش پیدا میکند.
استئوآرتریت شایعترین نوع التهاب مفصل در افراد مُسن محسوب میشود و یکی از دلایل اصلی از کار افتادگی جسمانی در این افراد میباشد.
علت استئوآرتریت شامل وارد آمدن فشار بیش از حد بر مفصلی که قبلاً دچار آسیبدیدگی شده است، قرارگیری مفاصل در راستای نامناسب و اضافه وزن میباشند. این عارضه هم در مردان و هم در زنان ایجاد میشود. پیش از سن 45 سالگی، احتمال بروز استئوآرتریت در مردان بیشتر میباشد. پس از سن 45 سالگی زنان بیشتر از مردان در معرض ابتلا به این عارضه قرار دارند.
علت بروز درد ناشی از استئوآرتریت
با وجود آسیبدیدگی که به تدریج در طول سالها ایجاد میشود، امکان دارد تا زمانی که بر ساختارهای حساس به درد فشار وارد نشود شخص متوجه آسیبدیدگی نشود. این ساختارها عبارتند از:
- بافت سینوویال و کپسول مفصلی– بافت سینوویال بخش داخلی کپسول مفصلی را پوشش میدهد. کپسول مفصلی حاوی مایعی است که سبب روانسازی مفصل شده و مواد مغذی مفصل را فراهم میکند. این بافتها در اثر التهاب یا کشیدگی میتوانند باعث بروز درد شوند. با گذشت زمان، در اثر روند التهابی، اسکار ایجاد شده و میتواند سبب محدودیت حرکتی و خشکی مفصل شود. در این حالت توانایی شخص جهت خم کردن زانو کاهش پیدا کرده و ممکن است شخص نتواند زانوی خود را به طور کامل در حالت راست نگه دارد.
- استخوان ساب کندرال و و پریوستئوم– استخوان واقع شده در زیر غضروف مفصلی در زانو ممکن است دچار آسیبدیدگی شده و سبب تجمع مایع در مغز استخوان شود. ورم مغز استخوان میتواند منجر به افزایش فشار درون استخوان و بروز درد شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه شود؟
بیماری استئوآرتریت یک عارضه مزمن محسوب میشود. کنترل علائم میتواند در جلوگیری از وارد شدن آسیب بیشتر به مفاصل مؤثر باشد. ایجاد تغییر در نحوه زندگی و اقدامات درمانی در منزل نیز بخشی از روند درمان استئوآرتریت محسوب میشوند.
در صورت بروز درد شدید، تشدید علائم و یا عدم تأثیر اقدامات مختلف درمانی بایستی به پزشک مراجعه شود. پزشک درد و خشکی مفصل را جهت آسیبهای احتمالی ارزیابی میکند.
نحوه تشخیص استئوآرتریت
متخصص فیزیوتراپی یا پزشک بر اساس علائم ایجاد شده ممکن است به وجود استئوآرتریت پی ببرند. در زمان معاینه پزشک معمولاً علائمی مانند کاهش دامنه حرکتی، تجمع مایع درون مفصل و درد در زمان لمس را تشخیص میدهد. پرسش از بیمار در ارتباط با خشکی مفاصل در زمان صبح و ارتباط بروز درد با انجام فعالیت به تعیین منشأ درد کمک میکند. امکان دارد جهت تشخیص علائم استئوآرتریت از آزمایشهای مختلفی استفاده شود و تصویربرداری با اشعه ایکس نیز به روند تشخیص کمک میکند.
حتی با وجود مشابه بودن تصاویر گرفته شده با اشعه ایکس، مشخصات درد در هر شخص متفاوت میباشد. امکان دارد در فرد دارای استئوآرتریت مرحله 1 درد شدیدی وجود داشته باشد ولی در فرد دارای استئوآرتریت مرحله 3، درد خفیف ایجاد شود. بر طبق تحقیقات انجام شده، امکان دارد نتایج به دست آمده توسط تصویربرداری اشعه ایکس با علائم بیماری ارتباط چندانی نداشته باشد. مطالعات نشان میدهند که در 85 درصد از بزرگسالان مبتلا به استئوآرتریت، هیچ زانو دردی وجود ندارد.
درمان استئوآرتریت
درمان استئوآرتریت معمولاً شامل ورزش، استراحت و مراقبت از مفاصل، تسکین درد، کنترل وزن، مصرف دارو، جراحی و رویکردهای درمانی مکمل میباشد. در حال حاضر روشهایی جهت رفع علائمی مانند درد و از کار افتادگی وجود دارند؛ ولی هیچ روشی جهت درمان استئوآرتریت وجود ندارد.
اگرچه پزشک روشهای مختلفی جهت تسکین علائم عارضه به بیمار توصیه میکند، ولی مهمترین عامل جهت کنترل علائم استئوآرتریت، انجام اقدامات مراقبتی است که توسط خود بیمار انجام میشود.
کمپرس سرد و گرم
استفاده از کمپرس سرد و گرم جهت رفع علائم استئوآرتریت بسیار مفید میباشد. این روش باعث بروز عوارض جانبی بلندمدت نمیشود. کمپرس گرم جهت رفع خشکی مفصل و کمپرس سرد برای تسکین درد مفصل سودمند میباشد.
استفاده از کمپرس میتواند سبب کاهش درد یا اسپاسم عضلات اطراف مفصل شود. البته این روش سبب درمان استئوآرتریت نمیشود.
حمام نمک اپسوم
استفاده از حمام نمک اپسوم میتواند سبب تسکین علائم بیماری استئوآرتریت خصوصاً رفع درد مفصل شود. البته این روش سبب رفع علت استئوآرتریت نمیشود. منیزیم موجود در نمک اپسوم به تسکین التهاب و درد کمک میکند. بیمار میتواند به دفعات مورد نیاز از حمام نمک اپسوم (هر بار برای مدت 30 دقیقه) استفاده کند. به این منظور بایستی 2 فنجان نمک اپسوم در وان حمام حاوی آب گرم در دمای حدود 38 درجه سانتیگراد مورد استفاده قرار گیرد.
پماد و کرم موضعی
به جای مصرف داروهای بدون نیاز به نسخه پزشک مانند استامینوفن و ایبوپروفن میتوان از محصولات موضعی استفاده کرد. پماد، ژل و کرمهای موضعی حاوی آسپیرین یا مواد ضد درد جهت تسکین درد میباشند. این محصولات را میتوان به طور مستقیم در قسمت مفاصل آسیبدیده مورد استفاده قرار داد. استفاده از پماد و کرمهای موضعی در نواحی نزدیک سطح پوست مانند زانو تأثیر بیشتری دارد.
یکی دیگری از محصولات موضعی کپسایسین میباشد. این ماده از فلفل تند به دست میآید. کپسایسین بایستی سه تا چهار بار در روز در قسمت مفصل دردناک استفاده شود. پس از هر بار مصرف، دستها بایستی شسته شوند.
محصولات موضعی دیگر مانند تایگر بالم نیز جهت بهبود علائم استئوآرتریت موجود هستند. پیش از مصرف هر یک از این محصولات موضعی بایستی با پزشک مشورت شود.
استفاده از ابزار طبی و کمکی
بدون نیاز به مصرف دارو میتوان از ابزار و تجهیزات کمکی مختلفی استفاده کرد. انتخاب ابزار مورد نیاز به مفصل آسیبدیده بستگی دارد. انواع ابزار طبی و کمکی شامل:
- بریس
- عصا
- ابزار مخصوص حمل و استفاده از اشیاء مختلف
- نوار طبی
- کفی طبی
فعالیت جسمانی
در صورت وجود درد در قسمت مفاصل، انجام ورزش ممکن است دشوار باشد. با این حال، تحرک و ورزش منظم میتواند به کاهش درد در بلندمدت کمک کند و با تقویت عضلات، از آسیبدیدگی بیشتر در قسمت مفاصل جلوگیری نماید. فعالیت جسمانی به عنوان یک درمان غیر دارویی، بهترین روش برای کاهش درد و بهبود قابلیت حرکتی در بیماران مبتلا به استئوآرتریت است.
مهم است که برای انجام ورزش، بهترین روشها و تمریناتی را که برای شما مناسب هستند را انتخاب کنید. میتوانید با مشاوره پزشک یا متخصص فیزیوتراپیست، برنامه ورزشی مناسب خود را تعیین کنید. همچنین، حتماً در طول ورزش، به نظم و میزان مناسب فعالیت خود توجه کنید و در صورت ایجاد درد شدید یا تغییرات نامطلوب، به پزشک خود مراجعه کنید.
مناسبترین انواع ورزش برای رفع علائم استئوآرتریت ورزشهای هوازی و کمبرخوردی هستند که سبب بهبود انعطافپذیری میشوند. این ورزشهای شامل:
- دوچرخهسواری
- شنا
- تای چی
- پیادهروی
- یوگا
پیش از آغاز هر نوع فعالیت ورزش بایستی با پزشک مشورت شود. معمولاً متخصص فیزیوتراپی انجام ورزش ایروبیک را هر هفته با شدت متوسط به مدت 150 دقیقه پیشنهاد میکند. بیمار میتواند در ابتدا در مدت زمان کم فعالیت مورد نظر را انجام داده و با افزایش قدرت، زمان ورزش را افزایش دهد.
برای مثال، بیمار میتواند برای مدت 10 دقیقه پیادهروی کرده و به تدریج سرعت و مسافت را افزایش دهد. در صورتی که بیمار قبلاً ورزش نکرده باشد، امکان دارد پس از ورزش مقداری درد ایجاد شود. در این صورت بایستی پس از یک وقفه زمانی یک یا دو روزه، فعالیت جسمانی ادامه داده شود. فعالیت ورزشی باید ادامهدار باشد و نباید طور کلی متوقف شود.
مصرف مواد غذایی سالم
مصرف مواد غذایی سالم به کاهش وزن کمک میکند. بر طبق تحقیقت انجام شده، برخی از مواد غذایی برای بهبود علائم بیماری استئوآرتریت مناسب هستند.
مواد غذایی که سبب بهبود علائم استئوآرتریت میشوند
- کلم بروکلی
- مرکبات
- ماهی حاوی اسیدهای چرب امگا-3 (ماهی تن، سالمون، ماکرل)
- سیر (سیر حاوی دیآلیل دی سولفید میباشد که در کاهش آسیبدیدگی غضروف مؤثر است)
- چای سبز
- محصولات لبنی کمچرب (کلسیم و ویتامین D در حفظ سلامت مفصل و استخوان مفید هستند)
- مغز و دانه گیاهان
- روغن گیاهی گرفته شده از آووکادو، زیتون، گلرنگ و گردو
مواد غذایی که سبب تشدید علائم استئوآرتریت میشوند
- آسپارتام (شیرینکننده مصنوعی)
- نمک
- چربی اشباع و ترانس
- قند
- نان سفید
- برنج
حفظ تناسب اندام
اضافهوزن باعث وارد شدن فشار بیش از حد بر مفاصل بدن میشود. کاهش وزن در تسکین درد مفاصل و جلوگیری از بروز استئوآرتریت مؤثر است. حفظ تناسب اندام برای افراد مبتلا به استئوآرتریت زانو و لگن بسیار مفید میباشد؛ چرا که اضافهوزن باعث میشود که فشار زیادی بر این مفاصل وارد شود.
فیزیوتراپی
متخصص فیزیوتراپی مواردی مانند درد، کاهش دامنه حرکتی مفصل، ضعف و نحوه راه رفتن بیمار را ارزیابی میکند. فیزیوتراپی سبب رفع آسیب وارد شده به غضروف و درمان استئوآرتریت نمیشود، ولی میتواند باعث کاهش درد، بهبود قابلیت حرکتی و عملکرد و کاهش سرعت تخریب مفصل شود. در صورتی که بیمار کاندیدای مناسبی برای تعویض مفصل زانو یا لگن نباشد، متخصص فیزیوتراپی میتواند به کنترل علائم استئوآرتریت زانو کمک کند.
با توجه به تأثیر فیزیوتراپی در تسکین درد و بهبود عملکرد در بیمار مبتلا به استئوآرتریت، اخیراً کمتر از گزینه جراحی استفاده میشود.
در فیزیوتراپی از روشهای زیر استفاده میشود:
- مدالیتههای درمانی مانند اولتراسوند و IFC و یخ جهت کمک به کاهش درد و التهاب.
- درمان دستی جهت بازیابی دامنه حرکتی مفصل و تسکین درد.
- انجام حرکات کششی به منظور بازیابی قابلیت حرکتی و افزایش دامنه حرکتی
- آموزش در جهت کنترل علائم عارضه، یادگیری نحوه انجام تمارین، بازگشت به فعالیتهای روزانه
- بازآموزی عملکردی و تمرین نحوه گام برداشتن و راه رفتن با استفاده هر گونه ابزار کمکی مورد نیاز
- انجام تمارین ورزشی ویژه به منظور بهبود ثبات مفصل، کاهش نیروی وارد بر مفاصل، کنترل درد و بهبود عملکرد مفاصل
- استفاده از نوار طبی جهت تغییر نیروهای مکانیکی وارد بر مفصل پاتلوفمورال.
